I SA/Sz 1417/15

Dnia 4 marca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Kazimierz Maczewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 marca 2016 r. sprzeciwu J. S. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 9 lutego 2016 r. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z Jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. z tytułu odpłatnego zbycia własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Pismem z dnia 27 listopada 2015 r. (data nadania: 30.11.2015 r.) J. S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia [....] r. nr [....] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. z tytułu odpłatnego zbycia własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego. Wraz ze skargą Skarżący złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że ma ograniczone dochody (świadczenie przedemerytalne) oraz opiekuje się całkowicie niepełnosprawną ruchowo [...] -letnią teściową. W oświadczeniu o stanie rodzinnym podał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną M. ([...] lata) oraz teściową M. ([..] lata). Skarżący uzyskuje miesięczny dochód w wysokości [...] zł (świadczenie przedemerytalne), żona M. w wysokości [...] zł (emerytura), a teściowa M. w wysokości [...] zł (emerytura). Łączny miesięczny dochód rodziny wynosi [...] zł. W oświadczeniu o stanie majątkowym wskazał, że jest współwłaścicielem domu mieszkalnego o powierzchni [...] m2 o wartości [...] zł (małżeńska wspólność majątkowa) oraz wraz z żoną są współwłaścicielami w udziale ¼ każdy [...] lokali użytkowych o powierzchni [...] o łącznej wartości [...]zł. Skarżący podał, że stałe wydatki miesięczne ponoszone w gospodarstwie domowym (w tym na pokrycie zobowiązań) wynoszą ok. [...] zł, z czego koszt leków i środków opatrunkowych wynosi ok. [...]zł, opłaty za media (energia, gaz, telefon, śmieci) wynoszą ok. [...] zł, a rata kredytu w B. P. S.A. wynosi [...] zł. Przedstawione wyżej oświadczenie Skarżącego okazało się niewystarczające do oceny jego możliwości płatniczych, dlatego wezwaniem referendarza sądowego został zobowiązany do nadesłania dodatkowych dokumentów oraz do złożenia dodatkowych oświadczeń. Wezwanie to obejmowało: a) zeznanie podatkowe o wysokości uzyskanych przez Skarżącego dochodów w 2014 r., b) zeznanie podatkowe o wysokości uzyskanych przez żonę Skarżącego dochodów w 2014 r., c) dodatkowe oświadczenie Skarżącego, czy wskazane we wniosku trzy lokale użytkowe stanowią dla Skarżącego lub jego żony źródło przychodu np. na podstawie umowy najmu, dzierżawy i jaka jest wysokość dochodu uzyskanego z tego tytułu w okresie ostatnich 6 miesięcy wraz z dokumentami potwierdzającymi powyższe, d) wyciągi z rachunków bankowych Skarżącego oraz żony Skarżącego za okres od 10 grudnia 2015 r. do 10 stycznia 2016 r. e) dokumenty potwierdzające wysokość ponoszonych wydatków związanych z utrzymaniem siebie i rodziny z okresu ostatnich trzech miesięcy. W odpowiedzi na wezwanie Skarżący przedłożył żądane dokumenty, z tym że kopie faktur potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków dotyczyły opłat za media oraz kosztów leczenia. Małżonkowie oświadczyli, również nie uzyskują przychodów z tytułu najmu lub dzierżawy posiadanych lokali użytkowych. Z zeznania PIT 36 za 2014 wynika, że żona Skarżącego w 2014 r. oprócz przychodów z emerytury, uzyskiwała przychody z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, przy czym w złożonym zeznaniu wykazała stratę w wysokości [...] zł, przy uzyskanym przychodzie w wysokości [...] zł. Postanowieniem z 9 lutego 2016 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Szczecinie odmówił przyznania Stronie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie referendarza, Skarżący nie wykazał, że nie jest wstanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Referendarz stwierdził, że łączny miesięczny dochód trzyosobowej rodziny wynosi [...] zł, a miesięczne wydatki wynoszą ok. [...] zł. Skarżący we wniosku PFF ani w późniejszych oświadczeniach nie podał, że jego żona posiada dodatkowe źródło przychodu, bowiem - jak ustalił referendarz - od 2001 r., żona Skarżącego prowadzi działalność gospodarczą w S. pod nazwą "S. S. K. i A. Pr.. M. S., J. J.", z udziałem 50%. Nadto, z wyciągu bankowego wynika, że w grudniu 2015 r. żona Skarżącego zasiliła wspólny rachunek bankowy małżonków kwotą [....] zł (dwa przelewy z rachunku bankowego S. S. K. i A. P. w S. z 18 i 21 grudnia 2015 r.), a przelewem z dnia 29 grudnia 2015 r. małżonkowie przekazali kwotę [...] zł na osobisty rachunek żony. W tej sytuacji referendarz zwrócił uwagę, że żona Skarżącego dysponuje jeszcze co najmniej jednym dodatkowym rachunkiem bankowym (nr[...] ),z którego wyciągów, wbrew wezwaniu, nie przedłożyła. W ustawowym terminie do wniesienia sprzeciwu Strona złożyła pismo zatytułowane "zażalenie na odmowę przyznania prawa pomocy". W uzasadnieniu pisma wskazała, że obecnie uzyskuje dochód jedynie z tytułu świadczenia przedemerytalnego w wysokości [...] zł. Wskazane w uzasadnieniu postanowienia przelewy nie dotyczyły zasilenia konta żony Skarżącego lecz rozliczenia gotówkowego z dostawcami oraz wypłaty wynagrodzenia za grudzień pracownikom sklepu S., natomiast przelew z 29.12.2015 r. w kwocie [...] zł został wykonany na rachunek synowej M. S. ze względu na zakończenie w dniu 31 grudnia 2015 r. prowadzenia działalności gospodarczej przez żonę i rozpoczęcia prowadzenia działalności przez synową. Wskazał również, że posiada zobowiązanie z tytułu kredytu w B. P. S.A. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Zgodnie, z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a", w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu(art. 260 § 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 260 § 3 p.p.s.a., sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Jak wskazano wyżej od postanowienia referendarza sądowego w zakresie prawa pomocy stronie przysługuje sprzeciw. W rozpatrywanej sprawie Skarżący, w terminie do wniesienia sprzeciwu złożył pismo zatytułowane "zażalenie", należy mieć jednak na uwadze, że jest on osobą fizyczną, nie korzystającą z pomocy osoby posiadającej kwalifikacje prawnicze i sam takich kwalifikacji nie posiada. Z treści złożonego pisma wynika jednak, że Strona wniosła środek zaskarżenia od wydanego w dniu 9 lutego 2016 r. postanowienia referendarza sądowego. W tej sytuacji kierując się jej interesem, aby umożliwić rozpatrzenie złożonego środka odwoławczego, Sąd potraktował pismo z dnia 19 lutego 2016 r. jako sprzeciw. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zatem stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. jego obowiązkiem było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Koszty postępowania na obecnym jego etapie to wpis od skargi w kwocie [...] zł. Dokonując analizy wniosku Skarżącego, dokumentów dołączonych do wniosku oraz argumentacji zawartej we wniesionym sprzeciwie Sąd uznał, że referendarz sądowy zasadnie uznał, że Strona nie wykazał niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania i w konsekwencji odmówił przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od tej zasady jest określona w rozdziale 3 w dziale V p.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Z powyższego wynika, że przyznanie prawa pomocy winno być przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego winna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz teściową, która wymaga stałej opieki. Łączny miesięczny członków gospodarstwa wynosi [...] zł. Z analizy przedłożonych dokumentów wynika, że Skarżący ponosi następujące miesięczne wydatki: ok. [...] zł za telefon, ok. [....] zł za wodę i ścieki, ok. [...] zł za gaz, ok. [...] zł za podatek od nieruchomości i podatek rolny ([...] zł na kwartał), od [...] zł do [...] zł za energię (przedłożono fakturę za okres 21.08.2015 r. - 09.09.2015 r. wydruk przelewu z 15.12.2015 r. za fakturę nr [...] na kwotę [...] zł oraz z 12.11.2015 r. za fakturę nr [...] na kwotę [....] zł), [...] zł za wywóz śmieci. Nadto, ze złożonego oświadczenia wynika, że miesięczny koszt wykupu lekarstw dla teściowej to wydatek ok. [....] zł, a koszt zakupu środków higienicznych (pampersów/pieluchomajtek itp.) wynosi ok. [...] zł, przy czym w styczniu 2016 r. wyniósł ponad [...] zł, natomiast miesięczna rata kredytu w B. P. S.A. wynosi [...] zł. Łącznie średnie udokumentowane miesięczne wydatki wynoszą ok. [...] zł. Z wyciągu rachunku bankowego za styczeń 2016 r. wynika również, że małżonkowie ponieśli następujące wydatki: [...] zł (polisa), [...] zł (abonament [...] ), [...] zł (spłata karty w B. P. SA), [...] zł (spłata karty w banku C. H.). Analiza wyciągu bankowego prowadzi do wniosku, że w ramach posiadanego rachunku Skarżący wraz z małżonką mogą korzystać z usługi overdraftu (rodzaj kredytu/pożyczki odnawialnej na rachunku bieżącym). Strona na bieżąco spłaca swoje aktualne zadłużenie w ramach [...] zł limitu - jak wskazano powyżej, w styczniu 2016 r. przeznaczyła kwotę [...] zł na spłatę karty. Nadto, należy zauważyć, ze Skarżący dokonuje spłaty karty w banku C. H., czego nie ujawnił ani w zobowiązaniach, ani w posiadanych rachunkach (przelew z 15 stycznia 2016 r.). Ocena sytuacji finansowej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy winna uwzględniać analizę dochodów i rzeczywistych obciążeń oraz stałych wydatków wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. W rozpatrywanej sprawie należy zwrócić uwagę, że Skarżący powołuje się na konieczność opieki nad chorą teściową i ponoszenie w związku z tym wydatków. Jednak, jak wynika z przedłożonych dokumentów – koszt zakupu lekarstw i środków higienicznych wynosi miesięcznie ok. [...] zł. Natomiast teściowa Skarżącego otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł. W tej sytuacji Skarżący wraz z małżonką nie muszą ponosić dodatkowych wydatków ze swojego majątku na jej utrzymanie, bowiem uzyskiwany przez nią dochód jest wystarczający do pokrycia kosztów leczenia oraz opieki, a także do partycypowania w kosztach zakupu żywności, środków czystości oraz opłat za mieszkanie. Należy podkreślić, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 29.1.2008 r. I FZ 437/07 i z 13.03.2012 r., I FZ 51/12). Koszty konieczne dla osoby fizycznej i jej rodziny o których mowa w art. 246 p.p.s.a. należy odnosić do kosztów minimalnych w skali kraju (por. postanowienie NSA z 28.12.2004 r. FZ 507/04). Zgodnie z danymi ze strony internetowej Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi miesięcznie [...] zł, a jednoosobowego [....] zł (dane na wrzesień 2015 r., dostępne na stronie internetowej: ipps.com.pl). Natomiast w rozpatrywanej sprawie a jednego członka gospodarstwa domowego Skarżącej przypada kwota przekraczająca ww. progi bowiem wynosi [...] zł miesięcznie. W ocenie sądu, Skarżący w ramach planowania wydatków, przewidując możliwość dochodzenia swoich praw przed sądem, powinien uwzględniać także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego i dokonać stosownych oszczędności. Wskazać bowiem należy, że koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Biorąc pod uwagę łączny dochód gospodarstwa domowego, który wynosi [...] zł a także udokumentowane wydatki [....] zł (przy uwzględnieniu opłaty za polisę i abonament telewizyjny - które nie są wydatkami koniecznymi - ok. [...] zł), a także posiadany majątek (współwłasność domu mieszkalnego i [...] lokali użytkowych) należy stwierdzić, że Strona nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Taki wniosek jest również zasadny przy uwzględnieniu oświadczenia Strony, że łączne wydatki w gospodarstwie domowym wynoszą ok. [...] zł, bowiem oczywistym jest że ponosi ona wydatki związane z bieżącym utrzymaniem związanym z zakupem żywności, środków czystości, czy utrzymaniem mieszkania. W tej sytuacji, Skarżący mimo wszystko jest w stanie poczynić pewne oszczędności w celu zabezpieczenia kosztów postępowania sądowego, które na obecnym etapie wynoszą [...] zł. Odnosząc się do uwag Skarżącego zawartych w sprzeciwie Sąd zauważa, że żona Skarżącego w rzeczywistości nadal jest przedsiębiorcą, nie zgłosiła bowiem zakończenia działalności gospodarczej w odpowiednim urzędzie, co potwierdza informacja o aktywnym statusie indywidualnej działalności gospodarczej z Centralnej Ewidencji Informacji o Działalności Gospodarczej a także w znanym Sądowi z urzędu piśmie M. S. z 9 lutego 2016 r. zawartym w aktach sprawy I SA/Sz 1416/15, w którym wskazała, że "(...) ograniczyłam pozostanie w spółce cywilnej tylko ze względów formalnych do końca 2016 r. (...)".. Należy również wskazać, że z przedstawionego wyciągu bankowego wynika, że żona Skarżącego zasiliła konto małżonków z rachunku sklepu S. w grudniu 2015 r. kwotą [...] zł. W sprzeciwie wskazano, że żona Skarżącego zasilała konto osobiste z konta firmowego w celu późniejszego rozliczania się gotówkowego z dostawcami oraz wypłacenia wynagrodzenia pracownikom. Zgodnie z opisem dokonanym przez Stronę na wyciągu z rachunku bankowego, taka czynność dotyczyła przelewu z 18 grudnia 2015 r., w tym przypadku Skarżąca najpierw otrzymała przelew na kwotę [..] zł, a następnie w tym samym dniu dokonała wypłaty tej kwoty. Natomiast, 21 grudnia 2015 r. zasiliła konto kwotą [...] zł, a 29 grudnia 2015 r. przekazała na konto synowej M. S. kwotę [..] zł w celu wypłaty wynagrodzenia pracownikom (referendarz sądowy błędnie wskazał, że przelew dotyczył zasilenia drugiego rachunku żony Skarżącego). Łącznie kwota przeznaczona na rozliczenia z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wynosi [...] zł, zatem kwota [...] zł zasiliła budżet domowy. W tej sytuacji referendarz sądowy prawidłowo zauważył, że żona Skarżącego w 2015 r. (w tym na dzień złożenia wniosku) posiadała dodatkowe źródło utrzymania, którego Strona nie ujawniła, a – w ocenie Sądu – faktyczne niezakończenie działalności gospodarczej i pozostanie w spółce cywilnej przez żonę Skarżącego budzi wątpliwości co braku dochodów z tego tytułu. Należy podkreślić, że ciężar wykazania (uprawdopodobnienia) okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy leży po stronie wnioskodawcy. To w interesie strony leży przedstawienie rzetelnego oraz wiarygodne stanu majątkowego. W sytuacji w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji niewykazanie, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 28.01.2013 r., II FZ 29/13). Należy wskazać również, że to Skarżącym ciąży obowiązek wykazania, że nawet za pomocą żony nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, a nieujawnienie sytuacji majątkowej żony nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 20.02.2014 r. I OZ 95/14). Nadto, należy zauważyć, że lokal położony w S. przy ulicy M. [...] żona Skarżącego przekazała nieodpłatnie synowej M. S., która obecnie prowadzi w nim działalność gospodarczą. Jak wynika z art. 897 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014, poz. 121 ze zm.) jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia. Koszty sądowe mieszczą się w zakresie pojęcia "usprawiedliwionych potrzeb". Skarżący wraz z małżonką powołując się na swoją trudną sytuacje majątkową, powinni więc skorzystać z pomocy od synowej, w szczególności że poprzez dokonaną czynność Skarżąca umożliwiła synowej uzyskiwanie przychodów z działalności gospodarczej przy niższych kosztach ich uzyskania (m.in. brak opłat za czynsz). W ocenie Sądu, osoba, która świadomie pozbawia się składników majątku pozwalających na uzyskanie środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego, nie może oczekiwać, że koszty te zostaną zaspokojone ze Skarbu Państwa, czyli de facto przez innych podatników. Nie mogą oni bowiem ponosić odpowiedzialności finansowej za decyzje ekonomiczne strony dochodzącej swoich praw na drodze sądowej. Ponadto, Skarżący jest współwłaścicielem 3 lokali użytkowych. W ocenie Sądu, okoliczność że Strona nie korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że majątek ten może być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na pokrycie kosztów postępowania. Nie jest to bowiem majątek, który służy do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. W tej sytuacji okoliczność, że wnioskodawca nie otrzymuje dochodów z tytułu własności lokali, nie może uzasadniać wniosku o przyznanie prawa pomocy, jeśli nie jest to jedyne źródło utrzymania (por. post. NSA z 3.11.2011 r. II OZ 1054/11 oraz z 21.01.2005 r. OZ 1179/04). Bez wpływu na rozstrzygnięcie Sądu pozostaje również fakt, że Skarżący z małżonką spłacają kredyt bankowy, bowiem wobec wyżej wskazanych dochodów rodziny, miesięczna rata w wysokości [...] zł nie stanowi znacznego obciążenia dla budżetu domowego. Biorąc powyższe pod uwagę nie można uznać, że Skarżący jest osobą, dla której zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe. Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że prawidłowo referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Nie wykazano bowiem przesłanek określonych w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 260 § 1 i § 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia. Sąd nadmienia, że wszystkie przywołane orzeczenia są dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl.