I SA/Sz 2/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Alicja Polańska po rozpatrzeniu w dniu 28 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku E F o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Szczecinie z dnia 22 października 2014 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej w sprawie podatku akcyzowego, po wznowieniu postępowania p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący E F, po otrzymaniu wezwania do uiszczenia opłaty sądowej w kwocie [...] zł, należnej od wniesionej skargi na wyżej powołaną decyzję, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. We wniosku skarżący podał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania skarżącego i jego rodziny, a bez profesjonalnego pełnomocnika nie będzie w stanie bronić swoich interesów. W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z [...] – G F, i [...]–[...]. Z oświadczenia o stanie majątkowym wynika, że skarżący posiada mieszkanie o powierzchni [...] m2. W rubryce formularza dotyczącej dochodów wpisał wynagrodzenie za pracę [...] w wysokości [...] zł brutto, pobierany zasiłek chorobowy w kwocie [...] zł brutto. Odnośnie do [...] F([...]wskazał, że jest [...], zaś [...] (ur[...].) i [...] (ur. [...] r.), że pozostają bez pracy. Skarżący wskazał także, że zasiłek chorobowy będzie otrzymywał do końca lutego 2015 r. Skarżący, wykonując wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów obrazujących sytuację finansową rodziny, nadesłał kopie: 1) decyzji ZUS z dnia 13 marca 2015 r. odmawiającej prawa do zasiłku chorobowego za okres od 1 stycznia 2015 r. do 20 marca 2015 r. i nadal przez okres nieprzerwanej niezdolności do pracy; 2) zaświadczenia [...]w Szczecinie z dnia 22 marca 2015 r., że [...] jest studentem studiów niestacjonarnych i nie pobiera stypendium; 3) zaświadczenia z dnia 7 stycznia 2015 r. z PUP w G oraz terminarza wizyt w PUP potwierdzające, że [...] jest zarejestrowana jako bezrobotna bez prawa do zasiłku; 4) zaświadczenia z dnia 14 stycznia 2015 r. z PUP w G oraz terminarza wizyt w PUP potwierdzające, że [...] jest zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku; 5) rocznego zeznania podatkowego skarżącego za 2013 r., w którym wykazał przychody z renty w wysokości [...] zł, z działalności wykonywanej osobiście w kwocie [...] zł, łączne dochody w kwocie [...] zł, nadpłatę w kwocie [...] zł. Ponadto, skarżący oświadczył, że nie złożył zeznania podatkowego za 2014 r., a odnośnie do żądanych dokumentów dotyczących [...], wskazał, iż ich nie posiada, gdyż ma z żoną rozdzielność majątkową i prosi o uszanowanie tego faktu. Odnośnie do wydatków na opłaty wyjaśnił, że wszelkie wydatki ponosi [...] i on nie ma do nich wglądu. W tym stanie sprawy, postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2015 r., referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy, uznając, że skarżący – odmawiając przedłożenia pełnej dokumentacji źródłowej oraz nie udzielając żadnych informacji dotyczących stanu majątkowego [...] – nie wykazał, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Odpis tego postanowienia z uzasadnieniem doręczono skarżącemu 14 kwietnia 2015 r. W dniu 20 kwietnia 2015 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, domagając się jego zmiany poprzez przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący zakwestionował stanowisko referendarza sądowego, wskazując, że na wezwanie przedłożył wszystkie wymagane a posiadane dokumenty świadczące o wysokości uzyskiwanych przez niego zarobków. Podniósł, że nie tylko prowadzi wspólnie z [...] gospodarstwo domowe, ale również stara się wspierać [...], albowiem dwoje z nich ([...]) jest osobami bezrobotnymi, a [...]jeszcze studiuje – dzieci wymagają ciągłej pomocy i wsparcia ze strony rodziców. Oświadczył, że faktycznie jednak jest na utrzymaniu [...], która płaci rachunki i ponosi miesięczne koszty na konieczne utrzymanie. Zaznaczył przy tym, że posiadając rozdzielność majątkową nie ma dostępu do informacji o zarobkach żony oraz ponoszonych przez nią kosztach na miesięcznie utrzymanie mieszkania i - co więcej - te informacje nie są przedmiotem pierwotnego wniosku, albowiem sytuacja [...] nie wpływa w żaden sposób na jego kondycję finansową i możliwość poniesienia kosztów postępowania. Sprawa nałożenia na skarżącego podatku akcyzowego nie ma żadnego związku z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego z [...]. Mając ustanowioną rozdzielność majątkową, nie można wymagać od [...], aby ponosiła jakąkolwiek odpowiedzialność i wkład w działalność męża w żaden sposób niezwiązaną z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego. Jako dowód skarżący przedłożył akt notarialny z dnia 23 stycznia 2005 r. (rep. [...]), na mocy którego E F i G F wyłączyli obowiązującą ich majątkową wspólność ustawową małżeńską. Skarżący wskazał także, że dom w którym mieszka jest w zasadzie jego jedynym majątkiem. Obowiązek wniesienia opłaty sądowej oraz ewentualne koszty pomocy prawnej profesjonalisty skutecznie zniweczą jego prawo do sądu, albowiem nie będzie w stanie ich ponieść oraz w sposób pełny i prawidłowy bronić swoich praw. Skarżący podniósł, że wszczęcie postępowania nastąpiło z inicjatywy organu, stąd nie był w stanie zabezpieczyć w budżecie kwoty niezbędnej do zainicjowania sporu sądowego. Oświadczył też, że nie posiada żadnych środków pieniężnych ani także realnych możliwości zarobkowych, jego sytuacja rodzinna i osobista jest wyjątkowo trudna, a porównanie jego aktywów i pasywów winno prowadzić do uwzględnienia wniosku o prawo pomocy. Uznając, że oświadczenia skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w sprzeciwie są niewystarczające do oceny jego rzeczywistej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej, na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2012.270 ze zm.), dalej zwanej "p.p.s.a.", sąd ponownie wezwał go do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów w postaci: 1) kopii rocznych zeznań podatkowych skarżącego i jego [...] za 2014 r. wraz z potwierdzeniem ich złożenia (o ile zostały już złożone we właściwym urzędzie skarbowym); 2) wyciągów z posiadanych przez skarżącego i jego [...] wszystkich rachunków bankowych (w tym lokat, kart kredytowych) z ich stanem z okresu ostatnich 3 miesięcy; 3) zaświadczenia pracodawcy żony skarżącego potwierdzającego wysokość otrzymywanego średniego wynagrodzenia miesięcznego netto za pracę z ostatnich 6 miesięcy; 4) oświadczenia skarżącego na temat obecnie uzyskiwanych przez niego dochodów, tj. czy uzyskuje on dochody, z jakich źródeł (np. w postaci wynagrodzenia za pracę, umów zlecenia, emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy) i w jakiej wysokości (należało przedłożyć dokumenty potwierdzające ich wysokość); 5) wykazu ponoszonych miesięcznie wydatków na koniecznie utrzymanie skarżącego i jego rodziny wraz z dokumentami potwierdzającymi ich wysokość z ostatnich 3 miesięcy; 6) kopii dowodu rejestracyjnego samochodu osobowego marki [...], rok produkcji 2009, nr nadwozia [...] i pojemności silnika [...] cm3, nabytego przez skarżącego [...]r., albo dowodu potwierdzającego zbycie przez skarżącego tego pojazdu i oświadczenia, na co zostały wydatkowane pozyskane w ten sposób środki; 7) dodatkowego oświadczenia skarżącego potwierdzającego, czy uprzednio przedłożone przez niego dokumenty, obrazujące sytuację jego dzieci (tj. zaświadczenie z uczelni, dokumenty z Powiatowego Urzędu Pracy w G) nadal pozostają aktualne. W terminie wyznaczonym przez sąd skarżący nadesłał kopie: 1) swojego rocznego zeznania podatkowego za 2014 r., w którym wykazał łączne dochody w kwocie [...] zł (w tym m.in. z tytułu renty i z działalności wykonywanej osobiście), nadpłatę w kwocie [...] zł; 2) decyzji ZUS z dnia 16 marca 2015 r., z której wynika, że przyznana skarżącemu renta po rewaloryzacji od 1 marca 2015 r. wynosi [...] zł, świadczenie to zmniejsza się łącznie o kwotę [...] zł (z powodu potrącania nienależnie pobranych świadczeń oraz egzekucji sądowej) i do wypłaty przypada kwota [...] zł miesięcznie; 3) umowy sprzedaży z dnia 26 czerwca 2010 r. (wraz z aneksem z dnia 30 czerwca 2010 r.) za kwotę [...] zł ww. samochodu osobowego marki [...]; 4) dwóch rachunków potwierdzających uiszczenie przez [...] kwoty [...] zł na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej "[...]" w G oraz kwoty [...] zł z tytułu opłaty za energię elektryczną. Ponadto skarżący oświadczył, że: – posiada rachunek bankowy na którym ma debet, którego nie może spłacić z powodu braku pracy i widnieje w BIK-u; – nie posiada dowodu rejestracyjnego ww. pojazdu, gdyż samochód sprzedał pięć lat temu i oddał pieniądze, które pożyczył; – pozostałe dokumenty w sprawie jego dzieci są bez zmian; – nie posiada dokumentów [...], gdyż mają rozdzielność majątkową i (cyt.): "mieszkamy razem, ale każdy żyje osobno. Nic nas nie łączy i dlatego proszę o niełączenie pozostałych członków rodziny, sprawa dotyczy tylko mnie. Mieszkam z rodziną na razie bo nie mam pracy jak tylko znajdę to się wyprowadzam z mieszkania". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 p.p.s.a., wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy ma ten skutek, że postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sprzeciw skarżącego z dnia 20 kwietnia 2015 r. został wniesiony skutecznie, tym samym należało rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Na wstępie wskazania wymaga, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zwolnienie od kosztów sądowych jest bowiem odstępstwem od normy przewidzianej w art. 199 p.p.s.a, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym lub częściowym. Przy czym, prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 243 § 1 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z powyższego wynika, że przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest okoliczność, że strona postępowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku nie jest w stanie wygospodarować wolnych środków finansowych na pokrycie jakichkolwiek kosztów postępowania, albowiem całość środków zużywana jest na niezbędne (tj. niedające się wyeliminować albo czasowo ograniczyć) wydatki związane z utrzymaniem strony i jej rodziny. Z przytoczonej regulacji wynika również, że ciężar dowodu spoczywa na osobie fizycznej, albowiem zwrot: "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że podmiot składający wniosek o przyznanie prawa pomocy jest zobligowany z mocy ustawy do wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, gdyż nie dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Jak wskazano powyżej, ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Obowiązkiem strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy jest zatem, przy zachowaniu należytej staranności, wyczerpujące wykazanie swojej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, sytuacji majątkowej i finansowej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Z kolei, niedopełnienie obowiązku przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych/jakichkolwiek kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz ustalenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (vide: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10; 18 października 2011 r. o sygn. akt II GZ 460/11; 15 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 175/12; dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle powyższych rozważań sąd uznał, że wniosek skarżącego nie może zostać uwzględniony, gdyż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W oświadczeniach złożonych na formularzu PPF oraz we wniesionym sprzeciwie skarżący podał, że prowadzi pięcioosobowe gospodarstwo domowe – z [...], nie posiada majątku poza mieszkaniem o powierzchni [...] m2, nie ma oszczędności, zaś jedyny dochód rodziny w chwili obecnej to wynagrodzenie żony za pracę w kwocie [...] zł brutto. Skarżący do końca lutego 2015 r. otrzymywał zasiłek chorobowy w kwocie [...] zł z tytułu niezdolności do pracy, zaś od 1 marca 2015 r. otrzymuje rentę w kwocie [...] zł (po dokonaniu potrąceń w łącznej kwocie [...] zł). Dzieci skarżącego pozostają na utrzymaniu rodziców, z uwagi na kontynuowanie nauki albo bezrobocie. Skarżący był dwukrotnie wzywany, na podstawie art. 255 p.p.s.a., do nadesłania dodatkowych dokumentów, potwierdzających ww. okoliczności oraz uzupełniających informacje w zakresie sytuacji majątkowej żony oraz dzieci; skarżący przedstawił jedynie część wymaganych dokumentów (wyżej wskazanych), natomiast złożone przez niego oświadczenia w odniesieniu do nieprzedłożonych dokumentów budzą wątpliwości. I tak, skarżący uchylił się od przesłania wyciągu z posiadanego rachunku bankowego, wskazując jedynie ogólnikowo, że ma na nim debet, którego nie jest w stanie spłacić, oraz że widnieje w BIK-u. To zaś uniemożliwiło sądowi dokonanie oceny, czy skarżący faktycznie nie dysponuje żadnymi wolnymi środkami, które pozwoliłyby mu na całkowite lub częściowe pokrycie kosztów postępowania sądowego. Skarżący nie nadesłał także wykazu ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie rodziny. Skarżący oświadczył przy tym pierwotnie (w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego), że opłat dokonuje [...], lecz z uwagi na rozdzielność majątkową on nie ma ani rachunków, ani nawet wglądu do nich. Następnie, udzielając odpowiedzi na wezwanie sądu, skarżący nadesłał kopie dwóch dokumentów, potwierdzających uiszczenie przez [...] kwoty [...] zł na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej "[...]" w Gh oraz kwoty [...] zł z tytułu opłaty za energię elektryczną. Przede wszystkim jednak, skarżący uchylił się od przedstawienia dokumentów dotyczących sytuacji majątkowo-finansowej żony, tj. zaświadczenia pracodawcy [...] o wysokości jej wynagrodzenia, jej zeznania rocznego oraz wyciągów z posiadanych przez nią rachunków bankowych. Podkreślić przy tym należy, że we wniosku oraz w sprzeciwie skarżący jednoznacznie oświadczał, że pozostaje z [...] we wspólnym gospodarstwie domowym, a dopiero wezwany do przedłożenia dokumentów dotyczących [...] - najpierw powołał się na istniejący między nimi ustrój rozdzielności majątkowej, a następnie (w piśmie sporządzonym dwa tygodnie po sprzeciwie) stwierdził, że z [...] tylko mieszka, każde z nich żyje osobno i nic ich nie łączy. Wobec powyższego wskazać należy, że jakkolwiek skarżący wskazał, iż ma rozdzielność majątkową z [...] i przedłożył umowę rozdzielności majątkowej, to jednak zgodnie art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.2012.788 ze zm.), oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza przy tym stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu, między innymi, o stosowanie art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (por. M. Zychowicz, w: H. Ciepła i inni, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Potwierdza to również ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych, z którego wynika, że fakt, iż pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11; z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11; z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11). Zatem, majątek i dochody żony skarżącego, należy również brać pod uwagę przy ocenie jego możliwości płatniczych. Dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez oboje małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Uchylenie się od obowiązków nałożonych na wnioskodawcę w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czyli uchylenie się od udzielenia żądanych informacji, jest w istocie przeszkodą, wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji – stanowi podstawę do odmowy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt I FZ 530/13). W świetle powyższego uznać należy, że wbrew obowiązkowi zachowania należytej staranności, skarżący nie przedstawił swojej sytuacji materialnej w sposób rzetelny i wyczerpujący. Skarżący, nie nadsyłając wszystkich żądanych dokumentów, nie wyjaśniając wątpliwości, przedstawił swoją sytuację materialną fragmentarycznie, co uniemożliwiło sądowi ustalenie, jakie są realne możliwości finansowe poniesienia przez niego kosztów postępowania w sprawie. Skarżący nie wykazał zatem wystąpienia przesłanek określonych art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., co uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wszystkie ww. orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń NSA - http://orzeczenia.nsa.gov.pl. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 p.p.s.a., orzeczono jak na wstępie.