I SA/Sz 271/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Bolesław Stachura po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu L. Sz. i J. Sz. od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 25 maja 2016 r. o sygn. akt I SA/Sz 271/16 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie z Ich skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sz. z dnia [...] r. znak: [...] w przedmiocie opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi za okresy od lipca do grudnia 2013 r., od stycznia do grudnia 2014 r. oraz od stycznia do sierpnia 2015 r. p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem, wydanym na podstawie art. 243 § 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718), dalej jako: "p.p.s.a.", Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie odmówił L. Sz. i J. Sz. przyznania prawa pomocy. Skarżący, wraz ze skargą na wyżej powołaną decyzję, wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Skarżący podali, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. J. Sz. (ur. [...] r.) oświadczył, że jest rencistą i otrzymuje rentę w wysokości [...] zł; zaś L. Sz. oświadczyła, że prowadzi działalność gospodarczą, z której otrzymuje dochód miesięczny w kwocie [...] zł. Odnośnie do stanu majątkowego Skarżący wskazali, że posiadają dom o powierzchni 130 m2 (obciążony hipoteką) oraz budynek piekarni o powierzchni 530 m2 o wartości [...] zł, wykorzystywany do prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący podali, że ponoszą wspólne koszty utrzymania w wysokości [..] zł, w tym spłata kredytu ([...]zł), koszty leczenia ([...] zł) oraz opłaty za media ([...]zł). Ponadto, na podstawie przedłożonych na wezwanie referendarza sądowego dodatkowych dokumentów ustalono, że Skarżący J. Sz. za 2015 r. zadeklarował dochód z renty w wysokości [...] zł (zeznanie podatkowe PIT-37 za 2015 rok), a Skarżąca L. Sz. za 2015 r. zadeklarowała dochód z działalności gospodarczej w wysokości [...] zł (przychód [...] zł, koszty [...] zł) oraz dochód z innych źródeł w wysokości [...] zł (PIT-36). Skarżący potwierdzili dokumentami źródłowymi wysokość wydatków na konieczne utrzymanie (faktury VAT za energię el., za wodę i odprowadzanie ścieków), wysokość obciążeń kredytowych i saldo zadłużenia kredytowego (wyciągi z rachunku kredytowego) i stan posiadania (kopia decyzji w sprawie podatku od nieruchomości na 2016 rok). Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Referendarz sądowy po analizie dokumentów przedłożonych przez Skarżących stwierdził, że ich wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem Skarżący nie udowodnili, iż w ich przypadku może być zastosowany wyjątek od powszechnej reguły odpłatności wymiaru sprawiedliwości jakim jest instytucja zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W ocenie Referendarza sądowego, Skarżący w sposób przekonujący nie wykazali, że nie mają jakichkolwiek środków na poniesienie kosztów postępowania. Po dokonaniu analizy dokumentów źródłowych nadesłanych do akt sprawy, Referendarz sądowy stwierdził, że Skarżący nie uprawdopodobnili wysokości przychodów z bieżącego okresu prowadzonej działalności gospodarczej przez L. Sz. (nadesłano niepodpisany bilans z księgi za okres od 1 stycznia do 31 marca 2016 r., którego nie uznano za dowód na tę okoliczność) ani wskazanego dochodu w kwocie [...] zł. Jednocześnie uznał, że wysokie obroty z działalności wykazane za rok 2015 świadczą o potencjale gromadzenia środków pieniężnych i możliwości pokrycia kosztów sądowych, a o dobrej kondycji majątkowej i finansowej rodziny świadczy fakt posiadania nieruchomości. Referendarz sądowy stwierdził także, że Skarżący nie wykazali w sposób rzetelny swoich możliwości finansowych, gdyż nie przedłożyli wyciągów z posiadanych rachunków osobistych. W ustawowym siedmiodniowym terminie Skarżący złożyli pismo zatytułowane "ZAŻALENIE", które Sąd potraktował jako sprzeciw od opisanego wyżej orzeczenia, wnosząc o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wskazali, że brak dochodów z działalności gospodarczej oraz złą sytuację finansową potwierdza bilans z księgi podatkowej, z odnotowaną stratą oraz fakt pobierania świadczenia z tytułu niezdolności do pracy. W ocenie Skarżących Referendarz sądowy nie uwzględnił ich oświadczenia o stanie rodzinnym i dochodach oraz wydatkach. Skarżący wnieśli o dopuszczenie dowodu z bilansu z księgi za okres od stycznia 2016 r. do 31 marca 2016 r., potwierdzający brak dochodów, dołączając do sprzeciwu wydruk elektroniczny z programu księgowego "Rachmistrz GT" wygenerowany przez Biuro rachunkowe: J. M. Doradca Podatkowy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 p.p.s.a., m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd - jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. - wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego, art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym, o co ubiegają się Skarżący w niniejszej sprawie, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 -dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07 - dostępne jw.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r. o sygn. akt UCZ 104/84, Lex nr 8623). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 - dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Skoro przyznanie prawa pomocy stanowi w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu państwa (tj. dodatkowe obciążenie innych obywateli), to winno być udzielane wyjątkowo – przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Obniżenia standardu życia w danym miesiącu wskutek konieczności poniesienia kosztów sądowych nie można utożsamiać z uszczerbkiem w swoim niezbędnym utrzymaniu. Ponadto nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Dodatkowo koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Dlatego też część uzyskiwanych środków powinna być przeznaczona na ich poniesienie. Jeśli bowiem strona decyduje się na zainicjowanie postępowania sądowego, to powinna liczyć się z koniecznością ich poniesienia, chyba że wykaże brak możliwości w tym zakresie. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej Skarżących oraz okoliczności podanych w sprzeciwie uznał, że nie wykazali Oni, iż poniesienie całości kosztów sądowych (które na tym etapie sprawy sprowadzają się do wpisu od skargi w kwocie [...] zł) oraz opłacenie profesjonalnego pełnomocnika mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego rodziny. Analizując złożone oświadczenia i dokumenty, należy stwierdzić, że Skarżących nie można zaliczyć do osób ubogich. Skarżący posiadają dwa stałe źródła dochodów (świadczenie rentowe z tytułu niezdolności do pracy Skarżącego oraz działalność gospodarcza Skarżącej) oraz majątek w postaci nieruchomości. Skarżący regulują swoje zobowiązania (w tym raty kredytu), a z akt nie wynika, aby zagrożona była ich wypłacalność. Jak słusznie zauważył zatem Referendarz sądowy, Skarżący nie uprawdopodobnili, że nie mają żadnych możliwości płatniczych, aby wygospodarować środki pieniężne na samodzielne poniesienie kosztów sądowych. Istotne w sprawie jest, że przychody Skarżącej z działalności gospodarczej kształtują się na wysokim poziomie – Jej łączny przychód za 2015 r. wyniósł [...] zł (koszty [...] zł, dochód [...] zł), zaś za okres od 1 stycznia do 31 marca 2016 r. [...] zł (koszty [...] zł, starta [...] zł). Głównym argumentem Skarżących podniesionym we wniosku o przyznanie prawa pomocy i w późniejszym sprzeciwie, jest brak środków pieniężnych na uiszczenie kosztów sądowych, o czym ma świadczyć poniesiona strata za ostatni okres prowadzonej działalności gospodarczej. Niemniej jednak znaczenie straty wykazywanej w dokumentach księgowych (bilans z księgi) nie jest tak oczywiste jak wskazują Skarżący. Pomimo wykazywanej księgowo straty, istotnym bowiem czynnikiem pozwalającym na ocenę kondycji przedsiębiorstwa jest wysokość uzyskiwanego z tej działalności przychodu. Wykazywana przez Stronę strata nie świadczy automatycznie o braku środków finansowych, ponieważ powstaje ona w następstwie nadwyżki kosztów uzyskania przychodów nad wydatkami, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (por. postanowienia NSA z 19 stycznia 2016 r., II GZ 961/15; z 20 stycznia 2016 r., I GZ 889/15; z 2 lutego 2016 r., II GZ 9/16). Przy wysokich przychodach strata może być efektem wydatków inwestycyjnych, zmierzających do rozwoju przedsiębiorstwa, może też wynikać z rozmaitych działań w zakresie tzw. optymalizacji podatkowej, czyli dążenia do zmniejszania obciążeń podatkowych. W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 224/13). Dlatego też nie znajduje uzasadnienia, aby Wnioskodawcy spłacali inne ciążące na nich zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym, a jednocześnie żądali, aby koszty związane z wniesieniem skargi pokrywał za nich Skarb Państwa. Brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, że to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. W konsekwencji, nie da się logicznie przyjąć, że firma Skarżącej jest w złej kondycji finansowej. To, że nie generuje dochodów lub są one niższe od spodziewanych, nie oznacza sytuacji uniemożliwiającej poniesienie pełnych, niewielkich w stosunku do obrotów Skarżącej kosztów postępowania. W świetle tych okoliczności, wykazywana w bilansie strata nie może stanowić argumentu przemawiającego za przyznaniem Skarżącym prawa pomocy. Jak trafnie zatem zauważył Referendarz, przychody z prowadzonej działalności są znaczne i to one wpływają na ocenę zdolności płatniczych Skarżących. Jak podkreśla się w orzecznictwie, to do obowiązków strony należy przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Oznacza to, że wnioskujący winien przekonać Sąd tym, że jego sytuacja materialna nie pozwala na pokrycie kosztów toczącego się postępowania. Ponadto zauważyć należy, że podmiot występujący na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (postanowienia NSA z 31 października 2014 r., II GZ 726/14 i z 19 listopada 2014 r., I GZ 513/14; orzeczenia.nsa.gov.pl). Podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien zatem wykazać szczerą wolę współpracy z Sądem i rzetelnie przedstawić swoją sytuację majątkową i finansową, nie zatajając żadnych istotnych faktów w tym zakresie. Trafna jest również w tym zakresie ocena Referendarza Sądowego, że obowiązku tego Skarżący nie dopełnili, nie przedkładając pełnej informacji o posiadanych przez siebie rachunkach bankowych. W konkluzji należy uznać za prawidłową ocenę wniosku przez Referendarza sądowego, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdyż Skarżący nie wykazali, że nie mają jakichkolwiek środków na poniesienie kosztów postępowania. Powyższej oceny Skarżący skutecznie nie podważyli w sprzeciwie. Wbrew Ich twierdzeniom, Referendarz sądowy uwzględnił i prawidłowo ocenił wszystkie podane we wniosku i wynikające z nadesłanych dokumentów okoliczności - o stanie rodzinnym, dochodach (w tym z działalności gospodarczej Skarżącej i ze świadczenia rentowego z tytułu niezdolności do pracy Skarżącego) oraz o wydatkach rodziny. Pominięto jedynie bilans z księgi podatkowej a to z uwagi na dostrzeżone braki formalne dokumentu. Natomiast nadesłany na etapie sprzeciwu bilans podatkowy Sąd przyjął za dowód w sprawie i dokonał jego oceny, uznając, że wynikająca z niego strata podatkowa ("ujemny bilans") nie mogła wpłynąć na podjęte rozstrzygnięcie. Nie można bowiem stwierdzić na tej podstawie, że Skarżąca w ramach działalności nie dysponuje środkami finansowymi wystarczającymi na uiszczenie opłaty sądowej. Skoro Skarżący uważają, że stan faktyczny sprawy nie został poprawnie ustalony i oceniony przez Referendarza, powinien konkretnie wskazać, które jego elementy nie są zgodne z informacjami podanymi przez nich we wniosku o przyznanie prawa pomocy. To, że Strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza, nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Nie ma zatem podstaw do uchylenia czy też zmiany postanowienia Referendarza jako naruszającego prawo. Końcowo, w związku z tym, że pismo Skarżących zatytułowane "ZAŻALENIE" zostało potraktowane i rozpoznane jako sprzeciw od postanowienia Referendarza sadowego, wskazuje się, że postępowanie w tym przedmiocie jest nieodpłatne. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.