I SA/Wa 496/13

Referendarz sądowy Grzegorz Antas Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] w B. w likwidacji o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. w likwidacji na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] stycznia 2013 r. znak: [...] w przedmiocie przywrócenia terminu do wniesienia zażalenia postanawia: oddalić wniosek. Stowarzyszenie [...] w B. w likwidacji, reprezentowane przez jego likwidatora R. K., złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. w likwidacji na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] stycznia 2013 r. znak: [...] w przedmiocie przywrócenia terminu do wniesienia zażalenia. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zważyć należało, co następuje: Stosownie do art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270), dalej: p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie całkowitym następuje gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Powyższy przepis należy odczytywać w łączności z art. 243 § 1 p.p.s.a., który stanowi o tym, że prawo pomocy przyznawane jest przez sąd stronie postępowania, a także z art. 25 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym zdolność sądowa, a więc zdolność występowania przed sądem administracyjnym jako strona, przysługuje osobie prawnej, z tym jednak zastrzeżeniem, że art. 25 § 4 p.p.s.a. przyjmuje, iż zdolność sądową mają organizacje społeczne, choćby nie posiadały osobowości prawnej, w zakresie ich statutowej działalności w sprawach dotyczącym interesów prawnych innych osób. Z akt sprawy wynika, że w niniejszym postępowaniu wniosek o przyznanie prawa pomocy złożyło Stowarzyszenie [...] w B., w stosunku do którego Sąd Rejonowy w B. [...] Wydział [...] Krajowego Rejestru Sądowego wydał prawomocne postanowienie z dnia [...] stycznia 2012 r. sygn. [...] o rozwiązaniu Stowarzyszenia oraz zarządzeniu jego likwidacji (z jednoczesnym ustanowieniem likwidatora w osobie R. K.). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wpływ powyższego orzeczenia na bieg postępowania sądowoadministracyjnego z udziałem Stowarzyszenia [...] w B. oceniany jest rozbieżnie. W pierwszej grupie orzeczeń prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym Stowarzyszenie [...] w B. utraciło zdolność sądową do bycia stroną postępowań sądowoadministracyjnych wskutek wydania przez Sąd Rejonowy w B. [...] Wydział [...] Krajowego Rejestru Sądowego postanowienia z dnia [...] stycznia 2012 r. o jego rozwiązaniu (por. postanowienie NSA z dnia 16 maja 2013 r. sygn. II OZ 367/13; postanowienie NSA z dnia 9 kwietnia 2013 r. sygn. II OZ 256/13; postanowienie NSA z dnia 10 lipca 2012 r. sygn. II OZ 263/12). W uzasadnieniu ww. postanowień, z odwołaniem się do stanowiska P. Sarneckiego (P. Sarnecki, Prawo o stowarzyszeniach. Komentarz, Kraków 2000, s. 77), wskazuje się, że w okresie likwidacji stowarzyszenie już nie istnieje, choć jego wykreślenie z rejestru stowarzyszeń jeszcze nie nastąpiło. Podnosi się dodatkowo, że wykładnia art. 37 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) nie daje jednoznacznej odpowiedzi, kiedy stowarzyszenie traci osobowość prawną (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2013 r. sygn. II OSK 231/13). Odmienne od powyższego stanowisko prezentowane jest w drugiej grupie orzeczeń, w których podkreśla się, że likwidacja stowarzyszenia nie ma znaczenia dla dopuszczalności prowadzenia postępowania sądowego, albowiem dopiero wykreślenie stowarzyszenia z rejestru spowoduje, iż przestanie ono istnieć i ustanie tym samym jego byt prawny (por. postanowienie NSA z dnia 10 października 2012 r. sygn. II OZ 872/12; postanowienie NSA z dnia 14 czerwca 2012 r. sygn. II OZ 303/12; postanowienie NSA z dnia 14 czerwca 2012 r. sygn. II OZ 335/12; postanowienie NSA z dnia 30 maja 2012 r. sygn. II OZ 466/12). Odnosząc się do przedstawionego zagadnienia, przyjąć w niniejszej sprawie należy, że rozwiązanie stowarzyszenia na mocy orzeczenia sądu, prowadzące do wszczęcia procedury jego likwidacji, nie skutkuje utratą osobowości prawnej przez stowarzyszenia, albowiem traci ją ono dopiero po wykreśleniu stowarzyszenia z Krajowego Rejestru Sądowego. Okoliczność powyższa nie oznacza jednak, że prowadzenie w stosunku do stowarzyszenia likwidacji przez jego likwidatora nie wywołuje do momentu wykreślenia stowarzyszenia z KRS jakichkolwiek skutków prawnych w odniesieniu do postępowań sądowych prowadzonych z udziałem tego stowarzyszenia. Zauważyć należy bowiem, że stowarzyszenie w likwidacji nie może prowadzić działalności określonej w statucie. Wprawdzie art. 37 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach nie wskazuje, jakich "czynności prawnych niezbędnych do przeprowadzenia likwidacji" może dokonywać likwidator stowarzyszenia, niemniej nie może budzić wątpliwości, że chodzi w tym przypadku o ściśle określone czynności, których przedmiotem są bieżące interesy majątkowe stowarzyszenia (wygaszenie działalności). Od momentu zarządzenia likwidacji stowarzyszenia przez sąd ustaje cel oraz gasną programy działania, dla których stowarzyszenie zostało zawiązane (art. 2 ust. 2 cyt. ustawy). Skutkuje to tym, że likwidator stowarzyszenia nie jest uprawniony do podejmowania jakichkolwiek czynności, które mieściłyby się w ramach działalności statutowej likwidowanego stowarzyszenia. Likwidator stowarzyszenia znajdującego się w procesie likwidacyjnym nie staje się organem stowarzyszenia, ale jego przedstawicielem ustawowym, upoważnionym do działania w imieniu stowarzyszenia w zakresie wskazanym w przepisach ustawy – Prawo o stowarzyszeniach. Mając na uwadze powyższe, przyjąć należy, że skuteczność działania likwidowanego stowarzyszenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym powinna podlegać ocenie przez pryzmat czynności, które w tych postępowaniach może podejmować w imieniu stowarzyszenia jego likwidator. Nie można przyjąć, że w okresie likwidacji stowarzyszenie nie istnieje, jeżeli nie ulega wątpliwości, iż stowarzyszenie, reprezentowane przez likwidatora, uprawnione jest do podejmowania w obrocie prawnym czynności prawnych mieszczących się w celach likwidacji pozostałego majątku. Podmiotowość prawna stowarzyszenia w likwidacji na gruncie ustawy – Prawo o stowarzyszeniach nie ulegała zresztą dotąd wątpliwości. W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazywano bowiem, że stowarzyszenie przestaje istnieć nie tyle z chwilą podjęcia uchwały o rozwiązaniu albo wydania orzeczenia przez sąd o likwidacji stowarzyszenia, ale dopiero po wykreśleniu stowarzyszenia z rejestru (por. wyrok SN z dnia 5 marca 2010 r. sygn. IV CSK 372/09). Podobne stanowisko na gruncie prawa podatkowego zajmuje również Naczelny Sąd Administracyjny. W wyroku z dnia 14 lipca 2009 r. sygn. II FSK 360/08, NSA wskazał bowiem, że w świetle art. 36 i art. 37 ust. 2 pkt 3 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach utratę bytu prawnego stowarzyszenia powoduje dopiero wpis jego wykreślenia (data prawomocności postanowienia o wykreśleniu), co oznacza, że wpisowi temu nadawać należy charakter konstytutywny. W odniesieniu do etapu likwidacji stowarzyszenia w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budziło jednocześnie wątpliwości, że likwidator stowarzyszenia prowadzącego działalność gospodarczą obowiązany jest zgłosić do sądu wniosek o ogłoszenie upadłości stowarzyszenia, gdy, jego zdaniem, majątek stowarzyszenia nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich jego wierzycieli (por. postanowienie SN z dnia 19 czerwca 1996 r., sygn. akt III CZP 66/96, OSNC 1996/10/133). Ze względu na powyższe warunki działania likwidatora będzie on mógł być zobowiązany do wystąpienia z wnioskiem wszczynającym postępowanie administracyjne niezbędne do przeprowadzenia likwidacji i czynnościom tym powinna zostać nadana prawna skuteczność. Odnosi się to także do działania stowarzyszenia w likwidacji w postępowaniu sądowoadministracyjnym, w związku z czym w powołanym zakresie (dotyczącym zakończenia spraw związanych z majątkiem stowarzyszenia) stowarzyszeniu w likwidacji przysługiwać będzie zdolność sądowa. Z racji przekształcenia, jakiemu wskutek likwidacji podlega stowarzyszenie, nie będzie ono jednak mogło skutecznie brać udziału w sprawach, w których jego udział wynikać miałby z dotychczas realizowanych przez stowarzyszenie celów statutowych. Nie wynika to jednak z braku podmiotowości prawnej stowarzyszenia w likwidacji, ale uznania, że zdolność prawna osoby prawnej, odmiennie niż odnosi się to do człowieka, może podlegać ograniczeniom, w tym przypadku - ograniczeniom wynikającym z zadań, do wykonania których powołany został likwidator stowarzyszenia (por. uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 21 grudnia 2007 r. sygn. III CZP 65/07, OSNC 2008/7-8/69). Uwzględnić przy tym trzeba, że w ramach ogólnej zdolności sądowej przysługującej osobie prawnej wyróżnić należy szczególne odmiany tej zdolności, wynikające z odmienności zdarzeń prawnych tworzących określony rodzaj stosunku prawnoprocesowego (por. P. Kaczmarek, Zdolność sądowa jako problem teorii prawa, Warszawa 2006, s. 170). Na gruncie art. 25 p.p.s.a. zdolność sądowa stowarzyszenia, będącego osobą prawną, podlega zróżnicowaniu wynikającemu z roli, jaką stowarzyszenie to pełni w postępowaniu administracyjnym, stanowiącym przedmiot kontroli sądu administracyjnego. Jeżeli w postępowaniu administracyjnym stowarzyszenie bierze udział (chce brać udział) nie jako strona postępowania, ale jako organizacja społeczna na prawach strony, to skuteczne występowanie w postępowaniu sądowoadministracyjnym przez to stowarzyszenie wymaga stwierdzenia, iż czynności procesowe tego podmiotu pozostają w zakresie jego statutowej działalności. Posiadanie osobowości prawnej przez stowarzyszenie, w świetle art. 25 § 1 i § 4 p.p.s.a., może bowiem stanowić samodzielną przesłankę przyznania stowarzyszeniu zdolności sądowej wyłącznie wtedy, gdy udział stowarzyszenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym wynika z ochrony jego własnego interesu prawnego. Biorąc pod uwagę powyższe, a także wynikający z ustawy – Prawo o stowarzyszeniach zakres reprezentacji Stowarzyszenia [...] w B. przez jego likwidatora, uznać należy, że wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony przez R. K. w sprawie skargi Stowarzyszenia [...] na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] stycznia 2013 r. nie mógł zostać w niniejszej sprawie uwzględniony. Nie jest to spowodowane oceną sytuacji majątkowej wnioskodawcy przez pryzmat warunków przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 2 p.p.s.a., ale wynika ze stwierdzenia, że Stowarzyszenie [...] w B. zaskarżyło akt organu administracji wydany w sprawie administracyjnej, w której udział Stowarzyszenia wynikał z uprawnień organizacji społecznej do udziału w postępowaniu dotyczącym innej osoby, uzasadnionym celami statutowymi organizacji (art. 31 § 1 pkt 2 k.p.a.). Stowarzyszenie wniosło bowiem o dopuszczenie do udziału w sprawie administracyjnej dotyczącej zwrotu byłym właścicielom wywłaszczonej nieruchomości położonej w [...]. Tym samym rozpoznawany w niniejszym postępowaniu wniosek Stowarzyszenia, jako dotyczący zakresu jego statutowej działalności, należało uznać za wniosek złożony przez podmiot nie posiadający zdolności sądowej w sprawie, złożony z przekroczeniem ustawowego upoważnienia przyznanego jego likwidatorowi. Powyższy brak wniosku był brakiem nieusuwalnym, który nakazywał oddalić sformułowane we wniosku o przyznanie prawa pomocy żądanie zwolnienia Stowarzyszenia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W tych warunkach, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.