II SA/Wa 1113/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz-Sierakowska (spr.), Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Asesor WSA Mateusz Rogala, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi M. K. i J. K. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego E. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2024 r. (nr [...]) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2024 r. (nr [...]), którą odmówił M. i J.K. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, po ojcu D.K. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że według art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane wnioskodawcy, który spełnia wszystkie warunki wymienione w tym przepisie: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ administracji podał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia osoby ubezpieczonej. Okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje krótki okres, usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami. Prezes ZUS podał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że E. K. (przedstawiciel ustawowy M. i J.K.) udokumentowała tylko 14 lat, 3 miesiące i 1 dzień łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca skarżących, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 46 lat. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 6 miesięcy i 26 dni łącznych okresów składkowych. Z przebiegu ubezpieczenia ojca dzieci wynika, że w okresach od [...].07.1993 r. do [...].05.1995 r., od [...].03.2001 r. do [...].09.2007 r. oraz od [...].07.2014 r. do [...].08.2022 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dzieci pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Prezes ZUS wskazał, że z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy (całkowita niezdolność do pracy powstała od [...].08.2022 r., tj. w wieku 46 lat), zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dzieci, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Prezes ZUS wyjaśnił, że wykonywanie zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiałe ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznane za okoliczność szczególną, na której zaistnienie sam zainteresowany nie miał wpływu. Osoba, która decyduje się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Podejmowanie zatrudnienia bez ubezpieczenia jest świadomym wyborem osoby zainteresowanej, a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W konkluzji organ stwierdził, nie znalazł podstaw do przyznania małoletnim dzieciom renty rodzinnej na mocy przepisu art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej. E. K., działając w imieniu małoletnich M. i J. K., we wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze wniosła o uchylenie decyzji wydanej przez Prezesa ZUS z dnia [...] maja 2024 r. nr [...]oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] i zobowiązanie organu do wydania decyzji przyznającej prawo do renty, zarzucając naruszenie art. art. 7, 8 i 77 k.p.a. i art. 83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przedstawiciel ustawowy skarżących zarzuciła organowi niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy i nieprzeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego, a w konsekwencji niezasadne przyjęcie, że nie występują szczególne okoliczności, warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Podała, że w toku postępowania przedstawiła dowody potwierdzające szczególne okoliczności skutkujące możliwością przyznania na rzecz małoletnich renty, obrazujące stan zdrowia członków rodziny (M. K. jest osobą niepełnosprawną - zdiagnozowano u niej obustronny niedosłuch, natomiast u niej zdiagnozowano kostniaka) i ich trudną sytuację materialną. E. K. zarzuciła, że Prezes ZUS niezasadnie uznał, że zmarły ojciec małoletnich skarżących z własnej winy nie podejmował legalnego zatrudnienia. Wyjaśniła, że pracodawca wielokrotnie obiecywał D. K. legalne zatrudnienie, do czego jednak ostatecznie nigdy nie doszło. Ojciec dzieci nie miał również możliwości zmiany zatrudnienia, gdyż jako jedyny żywiciel rodziny nie mógł sobie pozwolić na przerwę w pracy, by móc szukać innego pracodawcy. Winę za powyższe ponoszą wyłącznie pracodawcy, którzy dopuścili do takich sytuacji, nie odprowadzając składek za osobę zatrudnioną. E. K. podniosła, że przykładem szczególnych okoliczności, które uniemożliwiają wypracowanie wymaganego stażu, jest śmierć ubezpieczonego w młodym wieku. Gdyby śmierć zdarzyła się później, ubezpieczony zdążyłby spełnić wymagany 5-letni okres ubezpieczenia. Śmierć jest więc tą szczególnie ważną okolicznością, która przeszkodziła w spełnieniu przez ubezpieczonego warunku stażu ubezpieczeniowego. Na zakończenie wskazała, że rodzina skarżących znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Wyjaśniła, że z uwagi na stan zdrowia stan zdrowia M. K. nie ma możliwości podjęcia pracy w pełnym wymiarze (od [...] lutego 2014 r. pracuje na umowę zlecenie jako opiekunka osoby starszej w wymiarze około 15 godzin w miesiącu, za stawkę 35,00 zł brutto za godzinę). Oprócz powyższego dochodu, pobiera świadczenia 800+, świadczenie rodzinne 124,00 zł na dziecko oraz dodatek dla matki samotnie wychowującej dzieci w kwocie 193,00 zł na jedno dziecko. Budżet trzyosobowej rodziny wynosi zatem zaledwie około 2700,00 zł. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: • po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; • po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; • po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w omawianym przepisie prawa, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawczyni i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego (w rozpoznawanej sprawie - zmarłego ojca małoletniej). Jest to świadczenie, które może być przyznane w przypadku, gdy niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych było skutkiem szczególnych okoliczności. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności". W orzecznictwie - co do zasady - przyjmuje się, że jako okoliczność szczególną, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z 22 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 1293/17, wyrok NSA z 19 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 1282/10, wyrok NSA z 24 listopada 2011 r. sygn. I OSK 1159/11; wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: https://.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, rację ma Prezes ZUS wskazując, że nie ma podstaw do przyznania skarżącym renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym D.K., ponieważ nie zostały spełnione wszystkie wyżej wymienione warunki do przyznania tego świadczenia. Jak wynika z ustaleń organu, przedstawicielska ustawowa skarżących udokumentowała 14 lat, 3 miesiące i 1 dzień łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 46 lat, przy czym w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 6 miesięcy i 26 dni łącznych okresów składkowych. Ustalono również, że w okresach od [...].07.1993 r. do [...].05.1995 r., od [...].03.2001 r. do [...].09.2007 r. oraz od [...].07.2014 r. do [...].08.2022 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dzieci pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zdaniem Sądu, właściwa jest ocena organu, że z akt nie wynika, aby we wykazanych okresach D. K. nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek złego stanu zdrowia czy szczególnych okoliczności. Po pierwsze, przyczyną przerw w zatrudnieniu nie był stan zdrowia ojca dzieci, albowiem z akt sprawy wynika, że całkowita niezdolność do pracy powstała dopiero od dnia [...] sierpnia 2022 r. (tj. trzy miesiące przed śmiercią), co potwierdza znajdujące się w aktach sprawy orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2023 r. W tym kontekście należy podnieść, że zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust. 2a). Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Z powyższego przepisu wynika, że organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14). Również i Sąd związany jest orzeczeniem lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej i nie może dokonywać w tym zakresie samodzielnych ustaleń. Przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 294/21). Jak już podniesiono, organ rozstrzygając sprawę miał obowiązek oprzeć się na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS. Po drugie, za okoliczność szczególną nie może zostać również uznany fakt podejmowania przez ojca skarżących prac nieobjętych ubezpieczeniem społecznym ("na czarno"). Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych podejmowanie zatrudnienia bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które osoba uprawniona odprowadzała w trakcie życia zawodowego. Okoliczność wykonywania zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiała ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznana za okoliczność szczególną, na której zaistnienie zainteresowany nie ma wpływu. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Podejmowanie zatrudnienia nieobjętego ubezpieczeniem jest świadomym wyborem osoby zainteresowanej, a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy. Po trzecie, okolicznością szczególną nie może być sytuacja ekonomiczna oraz na rynku pracy jaka panowała w okresach gdy skarżący podejmował pracę z pominięciem ubezpieczenia. Nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne było świadomym wyborem ojca dzieci, a nie przymusem. Podkreślenia wymaga, że możliwość korzystania ze świadczeń z systemu ubezpieczeń społecznych, jest następstwem faktycznego w nim uczestniczenia, przejawiającego się także w uiszczaniu składek. W ocenie Sądu, brak jest zatem obiektywnych okoliczności dających podstawę do przyjęcia, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez skarżącego. Brak jest podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sam zainteresowany nie miałby wpływu. Nie została zatem spełniona pierwsza z ww. przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy, co w świetle konieczności kumulatywnego ich spełniania, wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Sąd podkreśla, że rozumie trudną sytuację skarżących i ich matki. Jednakże świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Pojęcie świadczenia "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Takich okoliczności Sąd nie dopatrzył się w tej sprawie. Konkludując, przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że zmarły ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dzieciom jest zasadne. Tymczasem w tej sprawie tego rodzaju zdarzeń Sąd nie dopatrzył się. Z tych wszystkich powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał zarzuty skargi za nieuzasadnione. Sąd kontrolując zaskarżoną decyzję w zakresie wykraczającym poza granice wyznaczone zarzutami skargi (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2024 r., poz. 935), stwierdził, że nie ma podstaw do jej uchylenia lub orzeczenia o jej nieważności, które byłby zobowiązany uwzględnić z urzędu. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 powołanej ustawy procesowej, orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 tej ustawy.