II SA/Wa 191/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Sędzia WSA Karolina Kisielewicz (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi A. W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę A. W., reprezentowana przez przedstawicielkę ustawową M. W., zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] listopada 2021 r. (nr [...]) o odmowie przyznania skarżącej renty rodzinnej, w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu M. W. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że według art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r. poz. 291 ze zm.), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane wnioskodawcy, który spełnia wszystkie warunki wymienione w tym przepisie: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS podał, że zmarły ojciec małoletniej skarżącej, na przestrzeni 46 lat życia udokumentował jedynie 5 lat, 8 miesięcy i 9 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Z kolei w dziesięcioleciu przed śmiercią, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano w przypadku M. W. rok, miesiąc i 11 dni tych okresów. Prezes ZUS wskazał, że w latach: 1992-1993, 1998-2001, 2002-2012, 2012-2014, 2014-2016 oraz 2019-2020 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca skarżącej zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Zdaniem organu we wskazanych okresach nie wykazano szczególnych okoliczności, które uniemożliwiałyby przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia przez M. W. Wobec ojca małoletniej skarżącej nie orzeczono bowiem całkowitej niezdolności do pracy. Nie zostały wykazane także inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ dodał, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. W kontekście powyższego Prezes ZUS podkreślił, że ojciec małoletniej skarżącej dwukrotnie rozwiązywał umowę o pracę z przyczyn leżących po jego stronie, co nie może prowadzić do wniosku, że w jego sprawie wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Osoba, która decyduje się na taką formę rozwiązania stosunku pracy powinna bowiem liczyć się z negatywnymi konsekwencjami swoich działań w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. M. W., działając w imieniu małoletniej A. W., we wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na opisaną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] listopada 2021 r., zarzuciła organowi uchybienie obowiązkom procesowym wynikającym z art. 7 oraz 77 § 1 k.p.a. poprzez wybiórcze rozpatrzenie materiału dowodowego sprawy oraz nieodniesienie się przez Prezesa ZUS do mających istotne znaczenie w sprawie okoliczności faktycznych, co zdaniem strony skarżącej stanowi przesłankę uchylenia zaskarżonej decyzji jako wydanej przedwcześnie. M. W. wskazała, że na niewielkie staże pracy zmarłego ojca małoletniej skarżącej miało wpływ odbywanie przez niego bezwzględnej – łącznie kilkunastoletniej - kary pozbawienia wolności, zmaganie się z chorobami: cukrzycą, astmą oraz dną moczanową, które przyczyniły się do jego wielokrotnych hospitalizacji, a także - przede wszystkim - chorobą alkoholową, wskutek której M. W. nie był w stanie podjąć i utrzymać stałej pracy. M. W. dodała, że na brak możliwości podjęcia pracy przez M. W. miało także wpływ jego pobicie w 2020 roku, które było powodem jego całkowitej niezdolności do pracy, a ostatecznie utraty życia. Zdaniem M. W. powyższe świadczy o wystąpieniu w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niewystarczającą aktywność zawodową oraz staż ubezpieczeniowy ojca małoletniej skarżącej uprawniający do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Przedstawicielka ustawowa skarżącej podkreśliła, że jej małoletnia córka pozostaje w ubóstwie. M. W. jako samotna matka dwójki małoletnich dzieci nie może podjąć pracy na pełen etat, a jej jedynym źródłem utrzymania jest dochód uzyskiwany z podejmowanych unijnych staży finansowych. M. W. podała, że miesięczny dochód jej trzyosobowej rodziny wynosi 1450 zł. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zaskarżona przez A. W. decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] listopada 2021 r. nie narusza prawa i dlatego jej skarga nie jest uzasadniona. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis zawiera trzy przesłanki, których łączne spełnienie przez wnioskującego umożliwia Prezesowi ZUS przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Należy dodać, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane wyłącznie według potrzeb, ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Z art. 83 ust. 1 ustawy o FUS wynika, jak już wskazano, że konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "zwykłego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności. Ocena, czy w sprawie zaistniały szczególne okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do organu, który musi ustalić i zbadać stan faktyczny danej sprawy, czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w kodeksie postępowania administracyjnego. Jednak to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania w sprawie powinien wykazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Nałożony na organ obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego zgodnie z regułami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, z uwagi na nieadekwatny do wieku staż ubezpieczeniowy (zmarły na przestrzeni 46 lat życia "wypracował" 5 lat, 8 miesięcy i 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych) oraz fakt, że zdaniem organu nie zaistniały szczególne okoliczności uniemożliwiające mu pozostawanie w zatrudnieniu, a w konsekwencji "wypracowanie" świadczenia w trybie zwykłym. Sąd podziela to zapatrywanie organu i stwierdza, że Prezes ZUS prawidłowo wywiódł, że w rozpatrywanej sprawie nie zostały spełnione warunki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przede wszystkim należy wyjaśnić, że przez szczególne okoliczności na gruncie ustawy emerytalnej należy rozumieć takie zdarzenia, które utrudniają lub wręcz uniemożliwiają danej osobie możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych, przy czym muszą to być okoliczności od ubezpieczonego niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, które wykluczają jego aktywność zawodową (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 września 2014 r., sygn. akt I OSK 1396/14, LEX nr 1569468). Co do zasady choroba alkoholowa nie jest okolicznością usprawiedliwiającą niepodejmowanie zatrudnienia, należy jednak indywidualnie rozważyć każdy przypadek w realiach konkretnej sprawy. Kluczowe dla tej oceny jest postawa osoby dotkniętej chorobą, w szczególności to czy podejmowała próby jej przezwyciężenia, wyjścia z nałogu i podjęcia leczenia (por. wyrok NSA z 25 lipca 2012 r. I OSK 878/12). Podejmowanie prób leczenia choroby alkoholowej mogłoby zostać wzięte pod uwagę jako okoliczność szczególna wyłącznie wtedy, gdyby leczenie to miało charakter nieprzerwany, zdeterminowany, konsekwentny, a chory faktycznie wykazywał wolę jej przezwyciężenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 28 kwietnia 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 92/09, LEX nr 558744, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7 listopada 2017 r,. sygn. akt II SA/Wa 496/17, LEX nr 2401517). W niniejszej sprawie strona skarżąca w żaden sposób nie wykazała, aby zmarły ojciec skarżącej nieprzerwanie i konsekwentnie podejmował próby leczenia swojego nałogu, ani też że choroba występowała z natężeniem wykluczającym możliwość podjęcia zatrudnienia. Nie jest natomiast zadaniem organu administracji, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, samodzielne poszukiwanie materiału dowodowego. To strona powinna przekazać dowody dotyczące ewentualnych okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych. W żadnym razie nie można uznać, by organ prowadzący postępowanie w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku miał z własnej inicjatywy, samodzielnie ustalać przyczyny z powodu których wnioskodawca nie pozostawał w zatrudnieniu. Istnienie szczególnych okoliczności, o których mowa w omawianym przepisie winno być wykazane przez stronę postępowania albo przez przedłożenie stosownych dowodów albo wskazanie organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne gdzie stosownych dowodów należy poszukiwać (por. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 1815/21 oraz wyrok WSA w Warszawie z dnia 14 marca 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 2766/21). Alkoholizm jest oczywiście schorzeniem, ale schorzeniem szczególnego rodzaju - jego negatywnych skutków można uniknąć poprzez konsekwentne leczenie odwykowe, ponadto nie ma podstaw by uznawać, że samo pojawienie się takiego schorzenia automatycznie skutkuje niezdolnością do pracy oraz do rozsądnego pokierowania własnym postępowaniem. To zaś prowadzi do wniosku, że M. W. dokonał świadomego wyboru dalszej drogi życiowej i jego choroba nie może być uznana za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, która uniemożliwiłyby ojcu małoletniej skarżącej wykonywanie zatrudnienia w wymiarze pozwalającym na przyznanie ustawowych świadczeń rentowych nie może być również uznany fakt przebywania przez niego przez kilkanaście lat w zakładzie karnym, skoro nie była to okoliczność od niego niezależna, lecz wynikała ze świadomego naruszania prawa (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. akt II SA/Wa 899/01, LEX nr 54537). Nie można również uznać, że pozostałe dolegliwości zdrowotne zmarłego ojca małoletniej skarżącej przywołane w skardze (cukrzyca, astma, dna moczanowa) były chorobami, które mogłyby usprawiedliwić jego tak znacznie ograniczoną aktywność na rynku pracy. Nie można tracić z pola widzenia, że w sprawach o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku należy brać pod uwagę czy "wypracowany" okres składkowy i nieskładkowy jest adekwatny do wieku. O takiej "adekwatności" w tej sprawie nie może być mowy. Na zakończenie Sąd wyjaśnia stronie skarżącej, że nie kwestionuje jej trudnej sytuacji materialnej, ale nie może ona stanowić wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby, która się o nie ubiega nawet, gdy są one uzasadnione. Reasumując, Sąd uznał, że decyzja Prezesa ZUS [...] listopada 2021 r. została wydana zgodnie z prawem. Organ rozważył okoliczności sprawy biorąc pod uwagę całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego i zastosował prawidłową wykładnię właściwych przepisów prawa materialnego. Sąd nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, nie dopatrzył się innych naruszeń prawa materialnego ani też naruszeń przepisów postępowania, mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie stwierdził też naruszeń prawa dających podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, ani okoliczności powodujących stwierdzenie nieważności objętych kontrolą aktów. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.