II SA/Wa 263/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski (spr.), Adam Lipiński, Protokolant starszy specjalista Małgorzata Plichta, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 listopada 2016 r. sprawy ze skargi B.C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - B. C. wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku z uwagi na fakt, iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych Odział w B. ostatecznie odmówił przyznania prawa do renty rodzinnej. W uzasadnieniu wniosku podał, iż Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił ostatecznie odwołanie od decyzji ZUS, w której organ rentowy odmówił prawa do renty argumentując, iż częściowa niezdolność do pracy powstała – zdaniem lekarza orzecznika – od [...] sierpnia 2013 r., a więc później niż 18 m-cy od ustania ubezpieczenia oraz w dziesięcioleciu, w którym nie został udowodniony wymagany okres składkowy i nieskładkowy. Ponadto wskazał, że obecnie utrzymuje się wyłącznie z zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad matką w wysokości [...] zł i znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, a po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. utrzymał w mocy wydaną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2015 r., poz.748) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w wyżej cytowanym art. 83 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powołany wyżej przepis może mieć ponadto zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkie staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych. Z akt sprawy wynika, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2015 r. ustalono, że wnioskujący jest częściowo niezdolny do pracy. Zatem nie spełnia wymogu całkowitej niezdolności do prac, i którym mowa w art. 83 ww. ustawy, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślił, że zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy. Wyjaśnił, iż w myśl art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. ustawy, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Jak z powyższego wynika, orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Organ wskazał, że z akt sprawy wynika ponadto, że wnioskujący pobiera zasiłek dla opiekuna w kwocie [...] zł i prowadzi wspólne gospodarstwo z matką, która otrzymuje rentę w wysokości [...] zł. Wykazany dochód na osobę w rodzinie wynosi zatem [...] zł, co nie pozwala na uznanie, iż wnioskujący nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Podkreślił, iż brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca wynosi 880,45 zł. Powyższy pogląd znalazł odzwierciedlenie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych (wyrok WSA z dnia 14.11.2005 r., sygn. akt: II SA/Wa 1553/05; wyrok WSA z dnia 19 maja 2006 r., sygn. akt: II SA/Wa 365/06). Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspakajać wszystkich potrzeb życiowych, jednakże nie można uznać że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Przepis art. 83 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków zaspokojenia minimum egzystencji (wyrok NSA z dnia 15.04.2002 r., sygn. akt II SA 4189/01). Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2015 r. stała się przedmiotem skargi B. C. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wskazał na trudną sytuację, pieniądze które otrzymuje z Centrum Pomocy Społecznej są niewielkie i wystarczają jedynie na leki. Podał, iż pomimo przepracowanych ponad 30 lat pracy, nie uzyskał nawet skromnej renty, o którą stara się od kilku lat. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powołując argumenty jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 202 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, stwierdzić należy, że nie narusza ona prawa w stopniu, który dawałby Sądowi podstawę do jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Podstawę materialnoprawną te decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytur i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Analizując zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy, należy podzielić stanowisko organu w przedmiocie braku w niniejszej sprawie wszystkich przesłanek, które w rozumieniu wyżej wskazanego przepisu umożliwiałyby przyznanie świadczenia. Po stronie skarżącego nie zachodzi bowiem przesłanka całkowitej niezdolności do pracy oraz braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje go z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku. Podstawową zasadą przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego. Zgodnie z art. 14 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie wniesiono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że przesłanka ta nie podlega tzw. "uznaniu administracyjnemu". Jak wynika z akt administracyjnych skarżący jest częściowo niezdolny do pracy, tak bowiem niezdolność określił lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z dnia [...] września 2015 r. Od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS skarżący nie wniósł sprzeciwu. Odnośnie przesłanki niezbędnych środków utrzymania, jak słusznie wskazał organ, przesłanka ta nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.). W dotychczasowym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie tej przesłanki zalecał dokonanie porównania sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach, jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 września 2006 r. sygn. I OSK 112/06 – publ. LEX nr 321169; z dnia 7 sierpnia 2000 r. sygn. II SA 815/00 – publ. LEX nr 55028). W niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma okoliczność, iż skarżący dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania. Dochód na osobę w rodzinie skarżącego wynosi [...] zł co przekracza kwotę najniższej emerytury, która w dacie orzekania wynosiła 831,15 zł. Powyżej zaprezentowany pogląd posiada silne umocowanie w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sądy administracyjne nie traktują minimalnej emerytury jako bezwzględnego wskaźnika, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku (przykładowo wyrok z dnia 30 maja 2008 r. sygn. akt I OSK 137/08; wyrok z dnia 16 marca 2010 r. sygn. akt I OSK 1721/09). Ma to na celu umożliwienie organom stosującym prawo indywidualizację decyzji w każdym rozpatrywanym przypadku. Przyjmuje się również, iż wyznacznikiem takim może być także renta socjalna przyznawana na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.). Przedmiotowa renta również uznawana jest za świadczenie umożliwiające zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby, choć stanowi 84% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy - patrz wyrok NSA z dnia 15 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 2248/12). Skoro zatem w sytuacji skarżącego przesłanka całkowitej niezdolności do pracy, oraz przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest to okoliczność eliminująca skarżącego z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku, a tym samym przesądzająca treść rozstrzygnięcia. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.