II SA/Wa 270/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędziowie WSA Iwona Maciejuk, Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi J. K. i J. K. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego małoletnich A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] , wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...]odmawiającą przyznania małoletnim J. K. i J. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. K. . W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie warunki wymienione w tym przepisie. Renta rodzinna jest zaś pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej. Organ podkreślił, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Przez szczególne okoliczności z art. 83 powołanej ustawy rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dzieci powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (por. wyrok NSA z dnia 11 września 2001 r. sygn. akt II SA 1717/01). W toku postępowania wyjaśniającego ustalono, iż staż pracy ojca dzieci, który zmarł w wieku 36 lat, wynosi 6 lat, 5 miesięcy, 18 dni okresów składkowych. Natomiast przyznanie świadczeń na podstawie powołanej ustawy uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (por. wyrok NSA z dnia 14 maja 2001 r. sygn. akt II SA 249/01). W 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udokumentowano - 1 rok, 2 miesiące, 3 dni okresów składkowych. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok NSA z dnia 9 października 2008 r. sygn. akt I OSK 378/08). Ojciec dzieci w dniu [...] grudnia 1994 r. ukończył 18 lat, a pierwszy okres składkowy został udokumentowany od dnia [...] lipca 1997 r. Od dnia [...] marca 2003 r. do dnia [...] marca 2004 r., od dnia [...] lipca 2004 r. do dnia [...] października 2006 r., od dnia [...] października 2006 r. do dnia [...] września 2009 r. i od dnia [...] listopada 2011 r. do [...] czerwca 2013 r., tj. do dnia śmierci wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonej, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Po śmierci M. K. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2015 r. ustalono u ojca dzieci trwałą całkowitą niezdolność do pracy od dnia [...] czerwca 2013 r. Odnosząc się do "Oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" z dnia [...] maja 2014 r., w którym przedstawiciel ustawowy małoletnich – A. K. podniosła, że przerwy w zatrudnieniu ojca dzieci spowodowane były brakiem pracy, organ wyjaśnił, iż powoływanie się na znaczne bezrobocie panujące na terenie zamieszkania samo w sobie nie może stanowić usprawiedliwienia bezczynności zawodowej (por. wyrok WSA z dnia 20 września 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 457/06). W pewnych sytuacjach okresy pozostawania bez pracy mogą być rozpatrywane w kategoriach okoliczności szczególnych, jednak nie oznacza to, że bezrobocie samo w sobie może być bez żadnych dalszych warunków uznane za okoliczność uniemożliwiającą podejmowanie zatrudnienia (por. wyrok WSA z dnia 13 października 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 725/05). Prezes ZUS stwierdził także, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Zatem po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 powołanej ustawy organ emerytalno-rentowy stwierdził, że nie mógł przyznać dla maloletnich dzieci K. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2015 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez przedstawiciela ustawowego małoletnich J. i J. K. – A. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc w skardze o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy Prezesowi ZUS do ponownego rozpatrzenia, strona skarżąca zarzuciła organowi brak wrażliwości "na krzywdę społeczną" jej dzieci, które z przyczyn od siebie niezawinionych nie mogą cieszyć się normalnym życiem jak ich rówieśnicy. Organ rozstrzygając sprawę nie wziął pod uwagę zasady współżycia społecznego. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes ZUS naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach uznania administracyjnego. Przyznając przedmiotowe świadczenie Prezes ZUS nie może kierować się jedynie zasadą współżycia społecznego, co postulowała strona skarżąca. Bowiem z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który wnikliwie rozpatrzył sprawę i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Organ prawidłowo zatem przyjął, że w niniejszej sprawie nie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej ojca małoletnich. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, Lex nr 537884). Niewątpliwie małoletnie dzieci zmarłego M.K. znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, to jednak świadczenie przewidziane w powyższym przepisie, co należy podkreślić, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb determinowanych warunkami życia osoby o nie ubiegającej się. Przepis ten wprost nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, ani od długości przerw w zatrudnieniu. Z przepisu tego wynika natomiast konieczność wskazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia pewnych szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiały. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających podjęcie pracy zarobkowej. Prezes ZUS, mając na względzie dyspozycję art. 7 k.p.a., dołożył wymaganych starań aby ustalić pełny przebieg zatrudnienia zmarłego ojca małoletnich J. i J. K.. Organ zasadnie przyjął, iż okres zatrudnienia M. K. jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego, albowiem na przestrzeni 36 lat życia wymieniony legitymuje się łącznie okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 6 lat, 5 miesięcy i 18 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka zamiast 5 lat okresów wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentowano 1 rok, 2 miesiące i 3 dni tych okresów. Z akt sprawy wynika, iż ojciec ww. małoletnich w okresach: [...] grudzień 1994 r. - [...] czerwiec 1997 r., [...] marzec 2003 r. - [...] marzec 2004 r., [...] lipiec 2004 r. - [...]październik 2006 r., [...] październik 2006 r. - [...] września 2009 r. i [...] listopad 2011 r. – [...] czerwiec 2013 r., tj. do dnia śmierci, nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Długotrwały okres pozostawania ojca dziecka poza ubezpieczeniem bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon wyłącza przesłankę szczególnych okoliczności wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. W orzecznictwie ugruntowany został pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności (przykładowo wyrok NSA z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05). Zarówno we wniosku z dnia [...] października 2013 r., jak i oświadczenia o stanie rodziny, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia [...] maja 2014 r. w istocie wnioskodawczyni nie podała przyczyn przerw w zatrudnieniu ubezpieczonego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy także nie wskazała powodów pozostawania zmarłego męża poza ubezpieczeniem. Wprawdzie w ww. oświadczeniu jako przyczynę przerw w ubezpieczeniu podała "sytuacja na rynku pracy i choroba męża", lecz jak się zgodnie przyjmuje w orzecznictwie, nie jest okolicznością szczególną, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem (patrz wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2011 r. sygn. akt I OSK 1964/10- publik. LEX nr 951989). Sama sytuacja panująca na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W wyjątkowych przypadkach możliwe jest rozważenie takiej ewentualności, ale wówczas, gdy obok bezrobocia w miejscu zamieszkania, dodatkowo stan zdrowia ubezpieczonego, ewentualnie wiek, czyni go "nieatrakcyjnym" na rynku pracy. W orzecznictwie wskazuje się, iż dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy mamy do czynienia z osobą wkraczającą w zaawansowany wiek i mającą ponadto problemy zdrowotne – przykładowo wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 listopada 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 840/06 (publik. LEX nr 306969). W niniejszej sprawie A. K. przedłożyła dokumentację medyczną zmarłego męża, jednakże wynika z niej, iż M. K. w czerwcu 2013 r. nagle doznał urazu głowy powodującego zgon. Jednakże w tracie postępowania administracyjnego wymieniona nie przedłożyła organowi jakichkolwiek dowodów świadczących, że M. K.chorował wcześniej, jak też nie wskazała gdzie ewentualnie takowych dowodów organ mógłby poszukiwać. Mając powyższe na uwadze, nie sposób Prezesowi ZUS zarzucić niewyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego i niepodjęcia wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Należy bowiem mieć na względzie, że postępowanie administracyjne zostało wszczęte na wniosek strony skarżącej. Zatem to strona powinna w toku postępowania administracyjnego przedstawić albo przynajmniej wskazać dowody na istnienie okoliczności stojących na przeszkodzie w uzyskaniu przez ubezpieczonego odpowiedniego okresu składkowego. Wynika to z treści znowelizowanego art. 7 k.p.a., który nakazuje organowi podejmowanie czynności wyjaśniających stan faktyczny sprawy na żądanie strony, w sytuacji, gdy dowody na potwierdzenie istnienia danej okoliczności znajdują się w posiadaniu tej strony i ona z nich wywodzi dla siebie skutki prawne, jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie. Jeżeli przedstawicielka ustawowa małoletnich wniosła o udzielenie świadczenia rentowego w drodze wyjątku, która to pomoc jest wszak świadczona z pieniędzy podatnika, to miała obowiązek wskazać dowody świadczące, że zostały spełnione przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (patrz wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1135/14). Nie można tym samym twierdzić, że to na organie ciążył obowiązek poszukiwania odpowiedzi na pytanie, co było powodem przerw w zatrudnieniu M. K. W sytuacji, gdy strona wnioskująca nie wskazuje kierunku ewentualnych ustaleń w tym przedmiocie, to organ nie ma możliwości podjęcia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie. Reasumując, należy stwierdzić, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego oraz prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w przepisie art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.