II SA/Wa 2743/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Iwona Maciejuk, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi małoletniej V. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. M. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] kwietnia 2021 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wydał w dniu [...] czerwca 2021 r. decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2021 r. wydaną w przedmiocie odmowy przyznania A. M. prawa do renty rodzinnej dla córki V. po zmarłej matce, T. S., ponieważ nie zostały spełnione warunki określone w art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2021 r. poz. 266 z późn. zm.). W uzasadnieniu przedmiotowej decyzji Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nadmienił, iż decyzją z dnia [...] września 2019 r. odmówił prawa do renty rodzinnej dla małoletniej córki V. M., po zmarłej w dniu [...] grudnia 2017 r. matce T. S.. Organ w uzasadnieniu stwierdził, że matka małoletniej w chwili śmierci nie miała ustalonego prawa do emerytury rolniczej lub renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, jak również w chwili śmierci nie spełniała warunków do ich uzyskania - ubezpieczenie społeczne zmarłej ustało z dniem [...] stycznia 2015 r., a zatem jej zgon nastąpił po upływie 18 miesięcy od ustania tego ubezpieczenia. W dniu 5 sierpnia 2020 r. do KRUS wpłynęło pismo ojca dziecka, które w związku z oświadczeniem z dnia 2 października 2020 r. potraktowane zostało jako wniosek do Prezesa KRUS o przyznanie prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku dla córki V.. W treści wniosku podniesione zostało, iż zmarła T. S. urodziła 5 dzieci (ojcem czwórki dzieci był zmarły w 1998 r. D. S.) oraz że pracowała m.in. w tartaku, piekarni i przetwórni owoców (praca w piekarni miała charakter pracy "na czarno"). Wnioskodawca poinformował, że nie jest w posiadaniu informacji dotyczących opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za T. S., ponieważ część zakładów pracy przestała istnieć. Podano nadmienił, że od 2002 r. T. S. pracowała na terenie W. Prezes KRUS wydał w dniu [...] kwietnia 2021 r. decyzję, którą odmówił prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku dla córki V.. Strona zwróciła się do Prezesa KRUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Do wniosku dołączone zostały kserokopie dokumentów z dnia 26 lutego 2020 r. sporządzonych przez włoską komisję lekarską. Z przedłożonych dokumentów wynika, że w październiku 2018 r. wnioskodawca miał wypadek drogowy, podczas którego doznał licznych obrażeń. Włoska komisja lekarska oceniająca stan wzroku i słuchu orzekła niepełnosprawność z trwałą częściową niezdolnością do pracy w 46% od [...] października 2019 r. do lutego 2022 r. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] organ podniósł, że zgodnie z art. 55 ust. 1 ustawy Prezes KRUS może przyznać w drodze wyjątku m.in. rentę rodzinną członkom rodziny zmarłego rolnika lub domownika, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli zainteresowana osoba nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia. Organ podkreślił, że wymienione wyżej przesłanki, które warunkują przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, muszą wystąpić łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Z posiadanej dokumentacji oraz wywiadu przeprowadzonego w miejscu zamieszkania, zdaniem organu, wynika, że wnioskodawca ma 48 lat i zamieszkuje wraz z córką V. (4 lata) w domu jednorodzinnym, który jest w trakcie remontu. Wnioskodawca nie prowadzi działalności rolniczej, ani też nie posiada gruntów rolnych. Miesięczny dochód rodziny stanowi zasiłek dla bezrobotnych wypłacany przez włoską instytucję (strona nie podała kwoty otrzymywanego zasiłku). Do akt administracyjnych przedłożona została historia rachunku bankowego wnioskodawcy, z którego wynika, że w styczniu 2021 r. założył on lokatę bankową na kwotę 90.000 zł. Ponadto z zaświadczeń Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. z dnia [...] listopada 2020 r. i z dnia [...] listopada 2020 r. wynika, że wnioskodawca wraz z córką nie korzysta z pomocy społecznej oraz nie widnieje w ewidencji świadczeniobiorców. W trakcie wizytacji wnioskodawca podał, że aktualnie ubiega się o świadczenie wychowawcze "500+". Ojciec dziecka w oświadczeniu dotyczącym miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem stwierdził, że wynoszą one łącznie około 1.350 zł (energia, gaz, żywność), koszt opału na zimę wynosi 2.000 zł. Nadmienił, iż poniósł wydatki na remont domu, jednak nie przedłożył żadnych rachunków je potwierdzających. Z akt rentowych wynika, że T. S. podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od 1 stycznia 1989 r. do 31 marca 1993 r. Jednak zgodnie z informacją uzyskaną z ZUS nie podlegała ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z tytułu zatrudnienia w Polsce. T. S. podlegała ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zatrudnienia w W., które ustało z dniem [...] stycznia 2015 r. Po tej dacie nie podlegała żadnemu ubezpieczeniu społecznemu. Zdaniem organu brak ubezpieczenia emerytalno-rentowego był świadomym wyborem matki dziecka, który pozbawił ją ochrony ubezpieczeniowej na wypadek ryzyka takiego jak całkowita niezdolność do pracy czy śmierć, co w konsekwencji skutkowało odmową uprawnień dla dziecka do renty rodzinnej w trybie ustawowym. Prezes KRUS podkreślił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym przy ustalaniu prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku przesłankę szczególnych okoliczności oraz powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie należy oceniać w stosunku do tej osoby. Zatem niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, za które uważa się zdarzenia, które ograniczały, utrudniały, czy wręcz udaremniały możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zdaniem Prezesa KRUS akta sprawy nie zawierają informacji o wystąpieniu szczególnych okoliczności powodujących niespełnienie przez T. S. warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Zebrana w sprawie dokumentacja, zdaniem organu, wskazuje na dobrą sytuację materialno-bytową oraz finansową rodziny wnioskodawcy. Zasiłek uzyskiwany z instytucji włoskiej oraz posiadane oszczędności pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Organ zauważył, że do akt sprawy przedłożone zostały dokumenty potwierdzające czasową, trwałą częściową niezdolność do pracy ojca dziecka. Pomimo tego, zdaniem organu, zgodnie z art. 55 ust. 1 ustawy może przyznać rentę rodzinną w drodze wyjątku członkom rodziny zmarłego rolnika lub domownika, jeżeli przesłanki wystąpią łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ nadmienił, iż w przypadku wnioskodawcy ww. przesłanki nie zostały spełnione łącznie. Przedłożone przez stronę dokumenty pozostają bez wpływu na rozpatrzenie uprawnień do świadczenia. Okoliczność dotycząca czasowej, częściowej niezdolności do pracy pozostaje bez wpływu na przyznanie prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej córki V. Pozostałe przedstawione przez stronę argumenty zostały wzięte pod uwagę przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. A. M. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa KRUS z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...]. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zwarte w uzasadnieniu przedmiotowej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 266), Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego może przyznać emeryturę, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy lub rentę rodzinną rolnikowi, domownikowi, członkom rodziny zmarłego rolnika lub domownika, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli zainteresowana osoba nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia. Z użytego w tym przepisie sformułowania "może przyznać" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ posiada swobodę działania i możliwość wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy. Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ ma obowiązek przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego dopuścił się naruszenia powyższych zasad procesowych w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, czego potwierdzeniem są przede wszystkim uzasadnienia decyzji. Organ nie wyjaśnił okoliczności, mających kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia o prawie do przedmiotowego świadczenia, przede wszystkim, czy brak wymaganego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym stażu ubezpieczeniowego był wynikiem szczególnych okoliczności, a zatem takich, które były niezależne od woli matki dziecka i na które nie miała ona wpływu. Artykuł 55 ust. 1 powołanej ustawy nie uzależnia bowiem prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego. Ważne są natomiast przyczyny, z powodu których ubezpieczony nie nabył uprawnień do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W uzasadnieniu decyzji organ ograniczył się do podania faktów, natomiast nie wskazał, które fakty uznał za udowodnione i dowodów, na których się oparł. Oznacza to, że nie dokonał oceny ustalonego stanu faktycznego w zakresie określonym w art. 55 ust. 1 powołanej ustawy. Podkreślić należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych oraz poglądami doktryny, za szczególną okoliczność - wprawdzie na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale mających zastosowanie również w stosunku do cytowanego art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników – uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożliwości przezwyciężenia ich skutków, pomimo podejmowania działań zmierzających w tym kierunku. Zwraca się też uwagę na zewnętrzny i obiektywny charakter tych okoliczności oraz ich niezależność od woli ubezpieczonego. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. Tak więc nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także częściowa niezdolność do pracy, poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwość zatrudnienia, może być – przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy – kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności. Podkreślić należy, że obowiązkiem organu było rozpatrzenie przypadku skarżącej w aspekcie szczególnych okoliczności, o których mowa we wskazanym wyżej przepisie art. 55 ust. 1. Organ zaniechał wyjaśnienia tego, jakie okoliczności spowodowały, iż matka małoletniej – T. S. nie podjęła zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym w okresie od dnia 6 stycznia 2015 r. do chwili jej zgonu w dniu [...] grudnia 2017 r. Jako całkowicie dowolne i niemające potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy uznać należy stwierdzenie Prezesa KRUS, iż brak ubezpieczenia emerytalno-rentowego po dniu 6 stycznia 2015 r. był "świadomym wyborem" T. S. To czy brak ubezpieczenia emerytalno-rentowego we wskazanym okresie był "świadomym wyborem" matki małoletniej skarżącej, czy też był wynikiem innych okoliczności, winno zostać ustalone przez organ w toku postępowania administracyjnego. Prezes KRUS w tym zakresie powinien był odebrać od przedstawiciela ustawowego małoletniej skarżącej stosowne wyjaśnienia. Jak bowiem wynika z pism A. M., przebywał on we wskazanym okresie razem z małoletnią i jej matką na terenie Włoch, a zatem może dysponować wiedzą co do przedmiotowych okoliczności. Ponadto jako niewystarczające należy uznać ustalenia organu w zakresie posiadania przez małoletnią skarżącą i jej ojca niezbędnych środków utrzymania. Prawidłowe ustalenia w tym zakresie powinny zmierzać do wskazania miesięcznego dochodu brutto w gospodarstwie domowym małoletniej przypadającego na jedną osobę. Takich ustaleń w niniejszej sprawie Prezes KRUS nie poczynił. Organ winien zatem wezwać przedstawiciela ustawowego skarżącej do wskazania konkretnej kwoty świadczenia, jakie otrzymuje on tytułem zasiłku dla bezrobotnych z włoskiej instytucji, a także okresu na jaki to świadczenie zostało przyznane. Jako zbędne natomiast należy ocenić czynności dowodowe organu zmierzające do ustalenia poziomu wydatków w gospodarstwie domowym skarżącej i jej ojca, albowiem – jak to wynika z utrwalonego orzecznictwa sądowoadministracyjnego – do ustalenia przesłanki "posiadania niezbędnych środków utrzymania" wystarczające jest ustalenie miesięcznego dochodu brutto przypadającego na 1 osobę w gospodarstwie domowym i porównanie tej kwoty z kwotą najniższej emerytury lub renty brutto obowiązującej w okresie rozpatrywania sprawy (por. np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 26 października 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 2146/21, dostępny w CBOSA). Wyjaśnić zatem należy, iż w orzecznictwie sądowym i w doktrynie jednolicie przyjmuje się, że przez "niezbędne" środki utrzymania należy rozumieć kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, przyjmując, że to świadczenie umożliwia zabezpieczenie podstawowych czyli niezbędnych (a nie niewystarczających) potrzeb uprawnionej osoby. Oceniając spełnienie przez wnioskodawcę przesłanki nieposiadania niezbędnych środków utrzymania przez osobę ubiegającą się o świadczenie w trybie wyjątku, należy porównać jej sytuację materialną z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne, tj. minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (por. wyroki NSA: z dnia 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 121/14; z dnia 15 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 2248/12; z dnia 19 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 292/11). Kryterium dochodowe powinno zostać ustalone w przeliczeniu na jednego domownika, z którym mieszka wnioskodawca (wyrok WSA w Warszawie z dnia 29 maja 2007 r., sygn. akt II SA/WA 596/07), zaś w procesie dokonywania powyższej oceny nie można pomijać żadnych świadczeń pieniężnych otrzymywanych przez osobę ubiegającą się o świadczenie w drodze wyjątku (wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 150/10). Prezes KRUS, rozpatrując ponownie sprawę, zobowiązany jest uzupełnić materiał dowodowy i rozpatrzyć ponownie zebrany materiał dowodowy. Dopiero wtedy będzie możliwe dokonanie pełnej oceny spełnienia wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania przedmiotowego świadczenia, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.