II SA/Wa 3979/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Asesor WSA Michał Sułkowski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 marca 2022 r. sprawy ze skargi małoletnich R. G. i K. G. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego I. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] października 2021 r. (nr [...]), po rozpoznaniu wniosku R. i K.G., reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego I.G., utrzymał w mocy własną decyzję z [...] maja 2021 r. (nr [...]) o odmowie przyznania R. i K.G. renty rodzinnej, w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu K.G. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że według art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r. poz. 291 ze zm.), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane wnioskodawcy, który spełnia wszystkie warunki wymienione w tym przepisie: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS podał, że K.G. który zmarł w wieku 40 lat (2021 r.), na przestrzeni życia udokumentował jedynie 3 lata, 2 miesiące i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W dziesięcioleciu przed śmiercią, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 5 miesięcy tych okresów. W okresach: od [...] kwietnia 2003 r. do [...] marca 2008 r., od [...] marca 2010 r. do [...] lipca 2019 r. tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy (przez ponad 14 lat) nie wykonywał żadnej pracy ani działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. We wskazanych okresach nie istniały przeszkody, niezależne od woli ubezpieczonego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec, dlatego nie ma podstaw do przyjęcia, że zmarły nie mógł pozostawać w zatrudnieniu na skutek szczególnych okoliczności. Organ dodał, że w orzecznictwie sądowym (np. wyrok NSA z 14 maja 2001 r. II SA 249/01, LEX nr 55035, wyrok WSA w Warszawie z 6 listopada 2007r . II SA/Wa 1056/07, LEX nr 484914) przyjmuje się, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje bardzo niewielki okres, które dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Choroba ta nie wyklucza automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia (wyrok WSA w Warszawie z 6 maja 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 2073/09. Legalis nr 309743). I.G. działając w imieniu R. i K.G. we wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na opisaną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] października 2021 r. zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez nieprawidłowe przyjęcie, że nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. I.G. podkreśliła, że jej rodzina znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, a jej dzieci nie powinny ponosić negatywnych konsekwencji związanych z życiem ich zmarłego ojca. Podniosła, że brak zatrudnienia był spowodowany chorobą alkoholową oraz że K.G. miał wolę podjęcia leczenia. I.G. stwierdziła, K.G. nie poddał się leczeniu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zaskarżona przez R. i K.G. decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] października 2021 r. nie narusza prawa i dlatego ich skarga jest nieuzasadniona. Podstawę materialnoprawą zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis zawiera trzy przesłanki których łączne spełnienie przez wnioskującego umożliwia Prezesowi ZUS przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Należy dodać, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane wyłącznie według potrzeb, ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Z art. 83 ust. 1 ustawy o FUS wynika, jak już wskazano, że konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "zwykłego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności. Ocena, czy w sprawie zaistniały szczególne okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do organu, który musi ustalić i zbadać stan faktyczny danej sprawy, czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w kodeksie postępowania administracyjnego. Jednak to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania w sprawie powinien wykazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Nałożony na organ obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego zgodnie z regułami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącym przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, z uwagi na nieadekwatny do wieku staż ubezpieczeniowy (zmarły na przestrzeni 40 lat życia "wypracował" nieco ponad 3 lata okresów składkowych i nieskładkowych) oraz fakt, że nie zaistniały szczególne okoliczności uniemożliwiające mu pozostawanie w zatrudnieniu, a w konsekwencji "wypracowanie" świadczenia w trybie zwykłym. Sąd podziela to zapatrywanie organu i stwierdza, że Prezes ZUS prawidłowo wywiódł, że w rozpatrywanej sprawie nie zostały spełnione warunki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przede wszystkim należy wyjaśnić, że przez szczególne okoliczności na gruncie ustawy emerytalnej należy rozumieć takie zdarzenia, które utrudniają lub wręcz uniemożliwiają danej osobie możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych, przy czym muszą to być okoliczności od ubezpieczonego niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, które wykluczają jego aktywność zawodową (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 września 2014 r., sygn. akt I OSK 1396/14, LEX nr 1569468). Co do zasady choroba alkoholowa nie jest okolicznością usprawiedliwiającą niepodejmowanie zatrudnienia, należy jednak indywidualnie rozważyć każdy przypadek w realiach konkretnej sprawy. Kluczowe dla tej oceny jest postawa osoby dotkniętej chorobą, w szczególności to czy podejmowała próby jej przezwyciężenia, wyjścia z nałogu i podjęcia leczenia (por. wyrok NSA z 25 lipca 2012 r. I OSK 878/12). Podejmowanie prób leczenia choroby alkoholowej mogłoby zostać wzięte pod uwagę jako okoliczność szczególna wyłącznie wtedy, gdyby leczenie to miało charakter nieprzerwany, zdeterminowany, konsekwentny, a chory faktycznie wykazywał wolę jej przezwyciężenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 28 kwietnia 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 92/09, LEX nr 558744 , wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7 listopada 2017 r,. sygn. akt II SA/Wa 496/17, LEX nr 2401517). W niniejszej sprawie w żaden sposób nie wykazano, aby ojciec skarżących nieprzerwanie i konsekwentnie podejmował próby leczenia swojego nałogu, ani też że choroba występowała z natężeniem wykluczającym możliwość podjęcia zatrudnienia. O braku konsekwencji leczenia świadczy chociażby fakt, że zmarły nie pozostawał w zatrudnieniu (jak twierdzi strona skarżąca z powodu alkoholizmu) aż 14 lat przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy. Z wydanego po śmieci K.G. orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] września 2021 r. o stwierdzeniu jego całkowitej niezdolności do pracy od [...] lipca 2019 r. wynika, że K.G. w 2012 r. a następnie w 2015 r był kierowany na leczenie uzależnienia, niemniej jak przyznała skarżąca w skardze do Sądu, nie poddał się leczeniu. Leczenie to nie miało więc charakteru nieprzerwanego, wskazującego na wolę jej wyleczenia. Alkoholizm jest oczywiście schorzeniem, ale schorzeniem szczególnego rodzaju - jego negatywnych skutków można uniknąć poprzez konsekwentne leczenie odwykowe, ponadto nie ma podstaw by uznawać, że samo pojawienie się takiego schorzenia automatycznie skutkuje niezdolnością do pracy oraz do rozsądnego pokierowania własnym postępowaniem. To zaś prowadzi do wniosku, że K.G. dokonał świadomego wyboru dalszej drogi życiowej i jego choroba nie może być uznana za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie można tracić z pola widzenia, że w sprawach o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku należy brać pod uwagę czy "wypracowany" okres składkowy i nieskładkowy jest adekwatny do wieku. O takiej "adekwatności" w tej sprawie nie może być mowy. Na zakończenie Sąd wyjaśnia stronie skarżącej, że trudna sytuacja materialna nie jest wystarczającą podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby, która się o nie ubiega nawet, gdy są one uzasadnione. Reasumując, Sąd uznał, że zarówno decyzja Prezesa ZUS wydana w pierwszej, jak i drugiej instancji, są zgodne z prawem. Organ rozważył okoliczności sprawy biorąc pod uwagę całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego i zastosował prawidłową wykładnię właściwych przepisów prawa materialnego. Sąd nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, nie dopatrzył się innych naruszeń prawa materialnego ani też naruszeń przepisów postępowania, mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie stwierdził też naruszeń prawa dających podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, ani okoliczności powodujących stwierdzenie nieważności objętych kontrolą aktów. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329) orzekł, jak w sentencji wyroku.