II SA/Wa 618/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędziowie WSA Ewa Grochowska – Jung (spr.), Danuta Kania, Protokolant starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 lipca 2015 r. sprawy ze skargi małoletniego M. K. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), którą odmówił małoletniemu M. K. reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego B.K. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy łub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Natomiast renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej. Zatem z art. 83 ww. ustawy wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie uzyskał prawa do świadczenia na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Będzie to zatem zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym, z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Organ wyjaśnił, iż z akt sprawy wynika, że na przestrzeni 37 lat życia matki dziecka udokumentowano 6 lat 9 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku matki dziecka, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków ubezpieczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok NSA z dnia 20.12.2005r., sygn. akt I OSK 764/05). W 10-leciu przed dniem śmierci (od [...].06. 2004r. do [...].06.2014r.) – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano 1 rok, 8 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Organ wyjaśnił, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA z dnia 17 grudnia 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 815/07 i wyrok NSA z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt I OSK 378/08). Wprawdzie przepis art. 83 ww. ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok WSA z dnia 21 października 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 714/09). W okresach od [...] października 2000 r. do [...] kwietnia 2008 r. i od [...] kwietnia 2011 r. do [...] marca 2013 r. matka dziecka nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z akt sprawy nie wynika, aby w ww. okresach matka dziecka nie mogła kontynuować zatrudnienia, na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Natomiast orzeczeniem z [...] czerwca 2005 r. Komisja Lekarska ZUS ustaliła, że matka dziecka była zdolna do pracy. Organ odnosząc się do zarzutów skarżącego wskazał, iż uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok NSA z 21 lutego 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02). Organ uznał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie, że matka dziecka nie spełniła warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie B. K. przedstawiciel ustawowy małoletniego syna M. K. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2015 r. Zaskarżonym decyzjom zarzucił naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez uznanie, że małoletniemu M. K. nie przysługuje renta rodzinna w drodze wyjątku po zmarłej matce D. O., naruszenie art. 7, 77, 80, 107 § 3 Kpa, które miało istotny wpływ na ocenę materiału dowodowego zebranego w sprawie. Zdaniem skarżącego długotrwała choroba alkoholowa matki małoletniego stanowiła w przedmiotowej sprawie szczególną okoliczność, która udaremniła jej przepracowanie 5 lat wymaganego okresu w ostatnim dziesięcioleciu przed śmiercią. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoją dotychczasową argumentację faktyczną i prawną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), do rozpoznania sprawy właściwy jest Wojewódzki Sąd Administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Rozpatrywana pod tym kątem skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Zgodnie z art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z cytowanego powyżej przepisu wynika, że świadczenia te mają wyjątkowy charakter ponieważ są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wyjątkowość ich wynika także z tego powodu, że są przyznawane podmiotom, które wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Zatem organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w pierwszej kolejności bada, czy wnioskodawca nie spełnia warunków do przyznania mu świadczenia w trybie zwykłym. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły regulacja ta ma charakter regulacji szczególnej. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby zatem możliwe tylko w przypadku wykazania, że zmarła matka dziecka przejawiała wolę podejmowania pracy i opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych niezależnych od jej woli okoliczności nie mogła zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Do oceny organu należy kwestia, czy w sprawie zaistniały szczególne uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek. Organ musi zatem okoliczności danej sprawy poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. Podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien natomiast wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Zgodnie bowiem z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą prawdy obiektywnej organ administracji publicznej w prowadzonym postępowaniu winien podejmować z urzędu wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Zasada ta nie zwalnia jednak wnioskodawcy z obowiązku przedstawienia w toku postępowania wszelkich dowodów na poparcie faktów, które mogłyby być istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, a które nie są i nie mogą być znane organowi, z uwagi na to, iż nie są one dostępne w prowadzonych przez ten organ rejestrach, czy archiwach. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku matki małoletniego nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełniła ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Na przestrzeni 37 lat życia matki dziecka udokumentowano 6 lat 9 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w 10 - leciu przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych udokumentowano jedynie 1 rok 8 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W latach od [...] października 2000 r. do [...] kwietnia 2008 r. i od [...] kwietnia 2011 r. do [...] marca 2013 r. nie został udowodniony u matki dziecka żaden okres zatrudnienia ani innej działalność popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Z akt sprawy nie wynika aby w powyższych okresach D. O. nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności. W ocenie Sądu, za okoliczność szczególną uznać należy wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 czerwca 2000 r., II SA 306/00). Sąd podzielił pogląd Prezesa ZUS, że okoliczności szczególnej nie stanowi alkoholizm. Stanowisko to jest zgodne z orzecznictwem sądów administracyjnych, w świetle którego nieleczona choroba alkoholowa nie jest okolicznością usprawiedliwiającą przerwy w zatrudnieniu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 listopada 2006 r., II SA/Wa 1544/06). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 13 grudnia 2000 r., II SA 1936/00 (Lex nr 51005), stwierdził, że skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. Poprzez podjęcie leczenia wymieniona miała możliwość przezwyciężenia skutków zdarzenia, które doprowadziło do tego, że nie wykonywała pracy i nie odprowadzała składek, jednakże nie podjęła żadnych działań w tym kierunku. Twierdzenia przedstawiciela ustawowego skarżącego, iż w przypadku zmarłej matki dziecka alkoholizm należy uznać za okoliczność szczególną z uwagi na stopień uzależnienia od alkoholu nie zasługują na uwzględnienie. Nie są to bowiem okoliczności, które w jakikolwiek sposób czynią fakt uzależnienia od alkoholu okolicznością szczególną tożsamą choćby ze stwierdzeniem niezdolności do pracy matki dziecka. Skoro długotrwały alkoholizm jak twierdził przedstawiciel ustawowy małoletniego - jest chorobą to trzeba ją leczyć, żeby móc liczyć na udzieloną w drodze wyjątku pomoc Państwa (a właściwie podatnika) w uzyskaniu środków do życia. Należy bowiem pamiętać, że przyznawane w szczególnym trybie świadczenie emerytalne lub rentowe ma charakter wyjątkowy, a zatem jest świadczeniem przyznawanym w szczególnych sytuacjach, powstałych niezależnie od woli wnioskodawcy i uniemożliwiających mu uzyskanie świadczeń emerytalnych lub rentowych na zasadach ogólnych. Zatem, nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane wyłącznie według potrzeb wnioskodawcy, ze względu na jego trudną sytuację materialną i życiową, a jest to świadczenie, które może zostać przyznane jedynie w sytuacji niedopełnienia, z powodu szczególnych okoliczności, warunków do uzyskania renty (emerytury) na zasadach ogólnych. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2015 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.