II SA/Wa 869/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Arkadiusz Koziarski (spr.), , Protokolant starszy referent Edyta Brzezicka, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z dnia z dnia [...] kwietnia 2025 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS") utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2025 r., nr [...] odmawiającą przyznania M. J. (dalej "skarżąca) renty rodzinnej w drodze wyjątku. Decyzja ta została wydana w następujący okolicznościach faktycznych: Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2024 r. skarżąca wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie jej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu. Decyzją z dnia [...] marca 2025 r., nr [...] Prezes ZUS odmówił przyznania świadczenia. W podstawie prawnej organ podał art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1631, z późn. zm.). W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że warunki określone w art. 83 ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS poddał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z [...] sierpnia 2016 r. orzeczono rozwód wobec skarżącej oraz M. R.. Ponadto w chwili śmierci męża skarżąca nie miała i ustalonych alimentów wyrokiem sądowym lub ugodą sądową. Brak jest również dokumentu potwierdzającego fakt, iż alimenty były świadczone na rzecz skarżącej w drodze dobrowolnego porozumienia. W ocenie organu powyższe wyklucza możliwość przyznania skarżącej zarówno renty rodzinnej w trybie zwykłym, jak również renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Prezes ZUS zauważył, że aktualnie do renty rodzinnej uprawnione są dzieci skarżącej: A. i M.. W związku z powyższym nie może zostać przyznane odrębne świadczenie z tego samego tytułu. Dodatkowo organ podniósł, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że skarżąca jest uprawniona do renty rolniczej w trybie zwykłym z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Prezes ZUS wyjaśnił, że przepisy wyżej cytowanej ustawy z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes ZUS, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Biorąc pod uwagę, że skarżąca jest uprawniona do świadczenia przyznanego przez organ emerytalno-rentowy w trybie zwykłym, nie została spełniona jedna z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Od powyższej decyzji skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podniosła, że jej były mąż świadczył na jej rzecz alimenty na podstawie dobrowolnego porozumienia. Wyjaśniła również, że mimo rozwodu mieszkali razem i prowadzili wspólne gospodarstwo domowe. Powołaną na wstępie decyzją z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz.572.), dalej "k.p.a.", Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ podtrzymał argumentacje zawartą w zaskarżonej decyzji. Ponadto organ wyjaśnił, że przepisy ustawy emerytalnej określają członków rodziny, którym może być przyznana renta rodzinna po osobie ubezpieczonej. Krąg osób wskazanych w art. 67 ustawy emerytalnej ma zastosowanie również do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Zgodnie z przepisem art. 67 ustawy emerytalnej do renty rodzinnej uprawnieni są członkowie rodziny, tj. dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione oraz przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci (z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka), małżonek (wdowa, wdowiec) oraz rodzice. Krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej stanowi katalog zamknięty i nie jest możliwe, aby zaliczyć do niego inne osoby w nim nie wymienione. Ponadto zgodnie z art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej, małżonka rozwiedziona lub wdowa, która w chwili śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli w dniu śmierci męża miała prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sadową. Organ ponownie zwrócił uwagę, że wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z [...] sierpnia 2016 r., sygnatura akt [...] orzeczono rozwód wobec skarżącej i M. R.. Do dnia śmierci M. R. skarżąca nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej oraz nie miała ustalonego prawa do alimentów z jego strony wyrokiem lub ugodą sądową. Prezes ZUS podniósł, że w związku z powyższym skarżąca nie jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, któremu w rozumieniu ustawy emerytalnej może być przyznana renta rodzinna w trybie zwykłym. Powyższa okoliczność nie pozwala na przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej. Organ wskazał również, że z akt rentowych wynika, że skarżąca posiada prawo do renty rolnej wypłacanej przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wprost wyłącza możliwość otrzymywania świadczenia w drodze wyjątku przez osoby spełniające warunki do świadczenia emerytalnego lub rentowego w trybie zwykłym. W tym zakresie organ powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23.03.2017 r., sygnatura akt I OSK 1279/16). Organ stwierdził, że z powyższego przepisu wynika, iż jedną z przesłanek jest brak spełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń w wyniku szczególnych okoliczności. Osobie, która jest uprawniona do świadczenia w trybie zwykłym - świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie może być również przyznane ani dodatkowo, ani uzupełniająco, ponieważ nie ma możliwości łączenia świadczenia w drodze wyjątku z jakimikolwiek świadczeniami przyznanymi na zasadach. Dalej Prezes ZUS podniósł, że z akt sprawy wynika, iż dochód trzyosobowej rodziny skarżącej wynosi 6 857,29 zł (w tym renta rolna skarżącej 1 878,91 zł, renta rodzinna jej dzieci 4 709,30 zł i ekwiwalent za deputat węglowy 269,08 zł). W ocenie organu dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie 2 285,76 zł nie pozwala stwierdzić, że skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2025 r. wynosi 1 878,91 zł brutto. Prezes ZUS wskazał, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze skarżąca podniosła, że spełnia przesłanki do przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 1 grudnia 2025 r. skarżąca wyjaśniła, że rentę z KRUS pobierała do listopada 2025 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenie to przyznaje Prezes ZUS, działając w ramach uznania administracyjnego, o ile spełnione są przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 owej ustawy. Przede wszystkim organ prawidłowo uznał, że skarżącej nie można zaliczyć do osób uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym M. R.. Wyrokiem Sądu [...] w [...] z [...] sierpnia 2016 r., sygnatura akt [...] orzeczono bowiem rozwód skarżącej i M. R.. Zgodnie z art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia warunków określonych w ust. 1 lub 2 miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 13 maja 2014 r., sygn. akt SK 61/13 uznał, że przepis ten w zakresie, w jakim uprawnienie małżonki rozwiedzionej do uzyskania renty rodzinnej uzależnia od wymogu posiadania w dniu śmierci męża prawa do alimentów z jego strony, ustalonych wyłącznie wyrokiem lub ugodą sądową, jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zgodnie z kierunkiem wykładni tego przepisu wyznaczonym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, do renty rodzinnej ma prawo małżonka rozwiedziona, która oprócz spełniania warunków określonych w ust. 1 lub 2 miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony, bez względu na fakt, czy alimenty były ustalone wyrokiem lub ugodą sądową, czy też były ustalone, na mocy porozumienia między małżonkami, bez angażowania wymiaru sprawiedliwości. Skarżąca nie miała ustalonego prawa do alimentów wyrokiem lub ugodą sądową. Ponadto, mimo, że skarżąca w skardze podnosiła, iż jej były mąż płacił dobrowolnie alimenty na jej rzecz, to jednak nie wykazała tej okoliczności. Skarżąca nie przedstawiła żadnego dowodu, na to, że jej prawo do alimentów było ustalone w ramach dobrowolnego porozumienia. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł również, że w przypadku skarżącej nie zostały spełnione przesłanki, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji skarżąca była uprawniona do renty z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Skarżąca jest zatem uprawniona do świadczenia w trybie zwykłym. Sama ta okoliczność eliminuje skarżącą z kręgu osób którym może być przyznane świadczenie, o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenie w drodze wyjątku może bowiem być przyznane wyłącznie osobie, która nie jest uprawniona do świadczenia w trybie zwykłym. Wynika to wprost z treści art. 83 ust. 1 ustawy. Dodatkowo słusznie organ podnosi, że dochód w rodzinie skarżącej przekraczał kwotę najniższej emerytury, obowiązującej w dacie orzekania przez organ, a co za tym idzie nie można uznać, iż skarżąca nie ma niezbędnych środków utrzymania. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że sytuację materialną osoby ubiegającej się o świadczenie należy ocenić porównując ją z wysokością świadczeń, określonych w przepisach jako minimalne (por. wyroki NSA z: 29 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 1205/19, Lex nr 3025696; 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, Lex nr 1291381; 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11, Lex nr 1081017; 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06, Lex nr 321169). Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez pryzmat osiąganych dochodów, jest bowiem najbardziej obiektywna. Uznaje się, że najniższe świadczenie emerytalno-rentowe przyznawane w trybie zwykłym, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Chodzi przy tym jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Jedną z przesłanek uprawniających do przedmiotowego świadczenia jest bowiem brak niezbędnych środków utrzymania w znaczeniu podstawowym. Punktem odniesienia dla oceny dochodów rodziny jest zatem, jak już wyżej wskazano, najniższa emerytura, która na datę wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 1 878,91 zł brutto. Średni dochód rodziny skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji ustalony przez organ wynosił natomiast 6 857,29 zł brutto, a na członka rodziny przypadało 2 285,76 zł. Jest to więc kwota przekraczająca wysokość najniższej emerytury. Podsumowując, Sąd oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania uznał, że brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Zaskarżona decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a podniesione w skardze zarzuty nie zasługiwały na uwzględnienie. Mając na uwadze powołane okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, z późn. zm.) orzekł jak w sentencji.