II SA/Wa 987/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 3 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi B. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę B. R. (dalej, jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej, jako: organ lub Prezes ZUS) z dnia [...] kwietnia 2025 r. utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] lutego 2025 r. o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631, dalej, jako: ustawa) i wskazał, że warunki określone ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ podał, że dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 34 lat i udokumentowała 4 lata, 9 miesięcy i 13 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy brany jest pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania. Zdaniem organu po wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżąca nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżąca nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które skarżąca nie miała wpływu. Organ wyjaśnił, że świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w ww. przepisie. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy oraz przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych skarżąca udokumentowała 2 lata, 2 miesiące, 23 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Organ podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. W okresach od [...] czerwca 1995 r. do [...] października 1996 r., od [...] października1998 r. do [...] października 2006 r. od [...] stycznia 2010 r. do [...] stycznia 2011 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącą pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. We wskazanych okresach wobec skarżącej nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy (całkowita niezdolność do pracy powstała [...] stycznia 2011 r.). Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane przez inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli skarżącej, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Istniejąca od [...] stycznia 2010 r. częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwia skarżącej wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Prezes ZUS podniósł, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Z tym rozstrzygnięciem skarżąca nie zgodziła się i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o zmianę decyzji poprzez "uwzględnienie okresów nieskładkowych oraz uznanie ich za równoważne z okresem składkowym przy ustalaniu praw do świadczeń emerytalnych" oraz przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku od dnia [...] listopada 2024 r., tj. od dnia złożenia wniosku, wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że okres pracy do wymaganego stażu pięciu lat wynosi zaledwie 2 miesiące i 18 dni. Skarżąca wskazywała w toku postępowania, że nie jest w stanie obecnie podjąć żadnej pracy zarobkowej, ponieważ jestem osobą całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji, poruszającą się wyłącznie na wózku inwalidzkim. Środki pieniężne, które otrzymuje wraz z mężem, są przyznawane na czas trwania orzeczenia o niepełnosprawności. W przerwie między kończącym się orzeczeniem a wydaniem nowego orzeczenia małżonkowie pozostają całkowicie bez środków do życia. Skarżąca podniosła dalej, że po ukończeniu szkoły zawodowej w 1994 r. zarejestrowała się jako osoba bezrobotna w Urzędzie Pracy w [...] i pobierała zasiłek. W tym czasie obowiązywała ustawa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu oraz ustawa z 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. W tym okresie odprowadzane były składki emerytalno-rentowe. Podczas pobierania zasiłku zaszła w ciążę. Córka urodziła się [...] sierpnia 1995 r. Zasiłek zakończył się przed porodem, przez co nie przysługiwał skarżącej urlop macierzyński. W latach 1995-1996 r. nie mogła podjąć pracy ze względu na konieczność opieki nad nowonarodzonym dzieckiem. Od [...] października 1996 r. do [...] marca 1998 r. skarżąca pracowała w [...] Spółdzielni Spożywców. Podjęcie pracy było możliwe dzięki pomocy rodziców. Gdy mama skarżącej nie mogła już sprawować opieki nad wnuczką, skarżąca musiała zrezygnować z pracy. W latach 1998-2006 r. skarżąca nie mogła podjąć zatrudnienia z uwagi na obowiązki opiekuńcze oraz trudną sytuację na rynku pracy. Pierwszy mąż skarżącej zapewniał środki do życia, jednak małżeństwo zakończyło się w 2005 r. z powodu przemocy. Skarżąca zmieniła miejsce zamieszkania i przeprowadziła się do [...] wraz z obecnym mężem S. R., który podjął się pracy zarobkowej a skarżąca zajęła się domem i dzieckiem. Od [...] października 2006 r. do [...] kwietnia 2009 r. skarżąca pracowała w firmie [...]. Od lipca 2008 r. przebywała na zwolnieniu lekarskim z powodu pogarszającego się stanu zdrowia. Została zwolniona w trybie art. 30 § 1 pkt 3 Kodeksu pracy w związku z art. 53 § 1 pkt 1. Skarżąca otrzymała roczne świadczenie rehabilitacyjne. W okresie [...] stycznia 2010 r. – [...] stycznia 2011 r. skarżąca nie była w stanie podjąć pracy. Posiadała orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Oferty pracy były dostępne jedynie w [...] i [...], a ze względu na zły stan zdrowia skarżąca nie mogła do nich samodzielnie dojeżdżać. Okoliczność ta została potwierdzona przez Sąd Rodzinny w [...] w toku sprawy o podwyższenie alimentów. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: • po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; • po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; • po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W ocenie Sądu, rację ma organ wskazując, że skarżąca nie spełnia wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W rozpoznawanej sprawie kluczowe znaczenie miało ustalenie, czy w sprawie wystąpiła dotycząca wnioskodawcy przesłanka, opisana następująco "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty" (art. 83 ust. 1 ustawy). Należy zauważyć, że żaden przepis ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co dodatkowo podkreśla cel powołanej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788). Szczególne okoliczności to zarówno zdarzenia o charakterze siły wyższej, jak i wszelkiego rodzaju sytuacje, które powodują, że dana osoba pozostaje w istocie poza kręgiem zainteresowania pracodawców. W ocenie Sądu, brak jest obiektywnych okoliczności dających podstawę do przyjęcia, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez skarżącą. Brak jest podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sama zainteresowana nie miałaby wpływu. Takich okoliczności skarżąca nie podała ani w toku postępowania przed organem ani w skardze do Sądu. Natomiast to na wnioskodawcy spoczywał obowiązek wykazania okoliczności faktycznych mających wpływ na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Aczkolwiek to właściwy organ administracji publicznej prowadzi postępowanie, w tym gromadzi materiał dowodowy w sposób umożliwiający praworządne załatwienie sprawy, to jednak tych kwestii organ nie mógł ustalić w ramach własnych kompetencji. Są to bowiem szczególne okoliczności, o których wiedzę może mieć jedynie wnioskodawca. Organ orzekający w sprawie nie jest w stanie dokonać w tym zakresie własnych ustaleń i ocen. W sprawie ustalono, że skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 34 lat i udokumentowała 4 lata, 9 miesięcy i 13 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy oraz przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych skarżąca udokumentowała 2 lata, 2 miesiące, 23 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Natomiast okresach od [...] czerwca 1995 r. do [...] października 1996 r., od [...] października1998 r. do [...] października 2006 r. od [...] stycznia 2010 r. do [...] stycznia 2011 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącą pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie Sądu okoliczności, które skarżąca opisała w skardze w żadnym razie nie mogą – w świetle art. 83 ust. 1 ustawy – zostać uznana za "szczególne" uzasadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia. Przede wszystkim aktualny stan zdrowia skarżącej oraz ustalona całkowita niezdolność do pracy nie stanowią okoliczności, które podlegałyby ocenie w kontekście uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w zwykłym trybie. Orzeczenie o niezdolności do pracy pozwala jedynie ustalić moment, od którego skarżący nie miał możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym wypracowania dłuższego stażu ubezpieczeniowego (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 15 lipca 2022 r., sygn. akt III OSK 4314/21; z dnia 21 lipca 2023 r. sygn. akt III OSK 1831/22; z dnia 14 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 645/23). Dostrzec również należy, iż sama trudna sytuacja na rynku pracy czy zjawisko bezrobocia nie stanowią okoliczności szczególnych w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy usprawiedliwiających niewypracowanie wymaganego okresu w celu uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych (por. wyrok NSA z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt I OSK 378/08; wyrok WSA w Warszawie z dnia 20 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1008/09). Tak samo należy ocenić fakt niepodejmowania przez skarżącą, przez wiele lat, pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe – z uwagi na wychowywanie dziecka. Decyzja samej skarżącej o rezygnacji z form wykonywania pracy, związanych z odprowadzaniem składek, a więc objęcia systemem powszechnego ubezpieczenia społecznego - choćby całkowicie racjonalna i zasadna, w kontekście sytuacji życiowej (opieka nad dzieckiem) - skutkuje jednak brakiem możliwości skorzystania ze świadczeń, przysługujących osobom uczestniczącym w tym systemie. Instytucja przewidziana art. 83 ust. 1 ustawy czyli świadczenie w drodze wyjątku, nie może znajdować zastosowania zamiennie ze stosownymi instrumentami, wynikającymi z przepisów dotyczących pomocy społecznej - skierowanej do wymagających wsparcia osób, niezależnie od - popartej odprowadzaniem składek - uprzedniej aktywności zawodowej. Sąd podziela stanowisko organu, że analiza akt sprawy nie wskazuje aby we wykazanych okresach skarżąca nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności. W podanych okresach wobec skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, a skarżąca nie podała żadnych okoliczności mających na celu wykazanie wskazywanej wyżej "szczególności przypadku" dla uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Nie została zatem spełniona pierwsza z ww. przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy, co w świetle konieczności kumulatywnego ich spełniania, wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Sąd podkreśla, że rozumie trudną sytuację zdrowotną i materialną skarżącej. Jednakże należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi – wbrew twierdzeniom strony - świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Pojęcie świadczenia "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku. Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy.