III SA/Wa 1550/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Kurasz, po rozpoznaniu w dniu 2 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku H. T. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi H. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów postanawia odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie H. T.dalej jako "Skarżąca" zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części, argumentując, że jest emerytką otrzymującą niskie świadczenie emerytalne w kwocie 952,20 zł. Skarżąca nie posiada żadnych oszczędności. W grudniu 2010 r. rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej, która jednak nie przynosi dużych zysków. Strata za 2011 r. wyniosła 844,32 zł, zaś w 2012 r. 848,01 zł. Miesięczne opłaty związane z prowadzeniem tej działalności oraz zobowiązania wobec kontrahentów wymagają dużej dyscypliny finansowej. Według oświadczenia gospodarstwo domowe Skarżąca prowadzi samodzielnie. Do majątku zaliczyła mieszkanie oraz samochód osobowy. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego Skarżąca wyjaśniła, że z mężem posiada rozdzielność majątkową. Wśród miesięcznych wydatków wymieniła czynsz za mieszkanie (778,94 zł) oraz opłatę za prąd (335,92 zł). Wynagrodzenie wypłacone pełnomocnikowi wynosi 6.150 zł i zostało sfinansowane z działalności gospodarczej. Skarżąca przedstawiła zeznanie podatkowe, deklaracje VAT, zestawienie dochodu w poszczególnych miesiącach, dowody zapłaty za czynsz i energię, historie rachunków. Postanowieniem z dnia 19 lipca 20122 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, iż Skarżąca wbrew wezwaniu nie udzieliła informacji na temat sytuacji finansowej męża. W urzędowym formularzu PPF w ogóle nie uwzględniła go jako członka rodziny, a "następnie zasłoniła się istniejącym między małżonkami ustrojem rozdzielności majątkowej". Zaznaczył, iż Skarżąca nie nadesłała zeznania podatkowego męża, informacji o źródłach jego utrzymania i wysokości uzyskiwanego dochodu. Nie przesłała także wyciągów z rachunków bankowych męża. W tej sytuacji referendarz sądowy nie miał możliwości całościowego wglądu w sytuację majątkowo-rodzinną Skarżącej. Podniósł, iż rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego, a ponadto nie uzasadnia odmowy udzielenia informacji na temat sytuacji majątkowej drugiego małżonka. W ocenie referendarza Skarżąca nie dość precyzyjnie odpowiedziała na wezwanie o wysokość wydatków składających się na bieżące utrzymanie jej i jej męża. Wśród tych wydatków wymieniła jedynie czynsz za mieszkanie oraz opłatę za prąd. Tym samym uniemożliwiła dokładne ustalenie sytuacji finansowej w swoim gospodarstwie domowym. Nie pozwala to na określenie w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości relacji osiąganych dochodów do ponoszonych wydatków. Ponadto wskazał, iż skala prowadzonej przez Skarżącą działalności gospodarczej nie jest mała. Przykładowo za 2011 r. przychody wyniosły 546.086,23 zł, koszty ich uzyskania kształtowały się na porównywalnym poziomie i wyniosły 546.930,55 zł. W okresie pięciu miesięcy 2012 r. dane te wyniosły odpowiednio 354.771,36 zł i 365.161,94 zł. W tej sytuacji w sprawie nie może mieć decydującego znaczenia odnotowany w latach 2011-2012 ujemny wynik działalności gospodarczej. W związku z powyższym referendarz sądowy uznał, że Skarżąca nie wykazała, iż jej sytuacja materialna uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania. Pismem z dnia 9 sierpnia 2012 r. Skarżąca złożyła sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazała, iż sytuacja finansowa jej męża nie ma żadnego wpływu na jej zdolność pokrywania wydatków, w tym związanych z kosztami postępowania sądowoadministracyjnego. Między Skarżącą, a jej mężem istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, każdy z małżonków ma inne miejsce zamieszkania i prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, tj. uzyskuje własne dochody i samodzielnie ponosi własne wydatki. Skarżąca nie ma możliwości skutecznego domagania się od męża udzielenia jej wsparcia finansowego w celu sfinansowania obciążających ją kosztów sądowych. Ponadto nie zgodziła się z twierdzeniem referendarza, iż wysokie przychody pozwalały na pokrycie kosztów postępowania. Zaznaczyła, że realną kwotą pozostającą w jej dyspozycji i mogącą stanowić podstawę ponoszenia jakichkolwiek wydatków osobistych jest dochód z działalności gospodarczej, a nie przychód z tej działalności. W prowadzonej działalności gospodarczej ponosi bardzo wysokie koszty, bez których osiągnięcie przychodów na takim poziomie nie byłoby w ogóle możliwe. Działalność tą prowadzi od stosunkowo krótkiego czasu, w związku z czym wciąż wymaga ona znacznego inwestowania i ponoszenia wysokich wydatków w celu zapewnienia jej dalszego rozwoju. W rezultacie, nie ma możliwości przeznaczenia osiąganych dochodów na inne cele niż ponoszenie kosztów związanych z tą działalnością. Podniosła, że przychody z działalności gospodarczej są ewidencjonowane i rozliczane dla celów podatkowych w oparciu o zasadę memoriałową. Oznacza to, że osiągnięcie każdego przychodu należnego nie jest równoznaczne z faktycznym (kasowym) otrzymaniem środków pieniężnych o tej samej wysokości. W przypadku opóźnień lub nawet braku płatności ze strony kontrahentów, zdarza się, że realnie nie posiada środków finansowych odpowiadających ewidencjonowanym i deklarowanym przychodom z działalności gospodarczej. W związku z tym ocena jej sytuacji finansowej oparta na dokumentach podatkowych jest obarczona błędem. Za nieuprawnione uznała stanowisko referendarza sądowego, iż posiadane przez nią zasoby finansowe pozwalają na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie zaznaczyć należy, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a. – wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego skutkuje tym, iż traci ono moc a wniosek skarżącego podlega ponownemu rozpatrzeniu. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko z opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246§ 1 pkt 1 p.p.s.a.), a w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny ( pkt. 2 cyt. wyżej przepisu). Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że wnoszenie opłat sądowych jest zasadą natomiast zwolnienie z ich uiszczenia stanowi odstępstwo od niej. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem ( przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, ukształtowanego na podstawie analogicznych unormowań art. 113 kodeksu postępowania cywilnego, sformułowanie "osoba fizyczna (...) nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny oznacza, iż ubiegający się o zwolnienie powinien wykazać, że nie jest w stanie poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny ( zob. postanowienie SN z dnia 24.09.1984r., sygn. akt II CZ 104/84). Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy kierować się rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także wysokość wpisu sądowego od skargi w niniejszej sprawie w kwocie 2.762 zł jak i stan faktyczny sprawy, Sąd nie widzi podstaw dla pozytywnego załatwienia wniosku strony. Postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. W niniejszej sprawie Skarżąca nie uprawdopodobniła natomiast, że jej sytuacja charakteryzuje się ubóstwem - a tylko taka sytuacja, co wskazano wyżej, może być podstawą dla przyznania prawa pomocy. Odpowiadając na wstępie na wątpliwości Skarżącej co do rozdzielności majątkowej należy wyjaśnić, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, które ma charakter wpadkowy w stosunku do postępowania głównego, ocenia się możliwości finansowe wnioskodawcy, z uwzględnieniem dochodów i stanu majątkowego małżonka i nie zmienia tego istniejąca między małżonkami rozdzielność majątkowa. W świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa odnosi się - jak sama nazwa wskazuje - do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy zatem kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por. postanowienia NSA: z 2 marca 2009 r., I FZ 31/09; z 2 września 2009 r., I FZ 199/09; z 17 lutego 2010 r., II FZ 21/10). Inaczej mówiąc rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego, a ponadto nie uzasadnia odmowy udzielenia informacji na temat sytuacji majątkowej drugiego małżonka. Za odmową przyznania prawa pomocy przemawia okoliczność, iż Skarżąca uzyskała przychód z działalności gospodarczej w wysokości 546.086,23 zł, koszty ich uzyskania wyniosły 546.930,55 zł. W okresie pięciu miesięcy 2012 r. dane te wyniosły odpowiednio 354.771,36 zł i 365.161,94 zł. W ocenie Sądu wysokość tych obrotów – zestawiona z kwotą należnego wpisu od skargi w wysokości 2.762 zł pozwala stwierdzić, że kwotę tę Skarżąca jest w stanie wygospodarować ze środków przeznaczonych na finansowanie prowadzonej działalności gospodarczej. Podkreślić należy, iż w przypadku podmiotów prowadzących działalność gospodarczą miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejsze zatem jest to, że Skarżąca uzyskuje przychody z działalności gospodarczej i że przychody te kształtują się na znacznym poziomie. Mając na uwadze kwoty, jakie Skarżąca uzyskuje w wyniku prowadzonej działalności gospodarczej i jakie wydatkuje, nie można dać wiary, aby nie była w stanie pozyskać środków na opłacenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W ocenie Sądu konieczność ponoszenia przez Skarżącą wysokich wydatków w celu zapewnienia dalszego rozwoju prowadzonej przez nią działalności gospodarczej nie może być traktowana priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych (w tym uiszczenia wpisu sądowego od skargi), gdyż wydatki te nie korzystają z takich preferencji, a w konsekwencji nie mogą uzasadniać skorzystania z instytucji prawa pomocy. Decydując się na wszczęcie postępowania sądowego Skarżąca powinna przewidywać konieczność ponoszenia kosztów z tym związanych i nie może, jeżeli ma możliwości zgromadzenia wymaganych należności, choćby w wyniku przedsięwzięcia oszczędności oczekiwać, że zostaną one zapłacone z budżetu sądu. Należy również zauważyć iż Skarżąca osiąga również dochód z emerytury, która wynosi 952,20 zł. Powyższe uzasadnia twierdzenie, iż Skarżąca może poczynić stosowne oszczędności w pozwalające na uiszczenie wpisu, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Na koniec warto przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.