III SA/Wa 1897/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie: Przewodnicząca Sędzia WSA Elżbieta Olechniewicz po rozpoznaniu w dniu 18 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S.H. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 sierpnia 2017 r. sygn. akt III SA/Wa 1897/17 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S.H. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych postanawia: - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie - S.H. (dalej jako "Skarżący"), wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z [...] kwietnia 2017 r. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W załączonym formularzu PPF wskazał okoliczności w jakich doszło do powstania ciążącego na nim zadłużenia. Podkreślił, iż wskutek oszustwa gospodarczego jakie doznała spółka, której jest wspólnikiem cały jego majątek (dom, oszczędności, wierzytelności z tytułu udziałów w spółce) zostały zajęte przez komornika, a działalność spółki sparaliżowana. Skarżący oświadczył, iż zarówno on, jak i jego żona utrzymują się z wynagrodzenia za pracę w łącznej wysokości 3.466,66 zł netto. Wśród wydatków wymienił opłaty za energię elektryczną (2.500 zł rocznie), gaz (6.000 zł rocznie), podatek od nieruchomości (290 zł rocznie), opłatę za użytkowanie wieczyste (3.900 zł rocznie), leczenie u okulisty (600 zł rocznie). Do wniosku załączył zeznania podatkowe za 2016 r., dokumenty obrazujące wydatki. W odpowiedzi na wezwanie starszego referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów oraz złożenia wyjaśnień dotyczących rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, Skarżący wyjaśnił, że spółka, której jest wspólnikiem prowadzi aktualnie działalność gospodarczą. Ze spółki tej nie otrzymuje wynagrodzenia, a jedynie uczestniczy w jej zyskach i stratach. Podał, iż za 2016 r. spółka wygenerowała stratę w wysokości ponad 83.359 zł. Ponadto oświadczył, że nie posiada rachunku bankowego. Dodał, iż pełnomocnik nie obciążył go wynagrodzeniem. Przesłał dokumenty dotyczące postępowania egzekucyjnego, wyciągi bankowe. Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2017 r. odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając rozstrzygnięcie uznał, iż Skarżący nie spełnił przesłanek do udzielenia mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż nie przedstawił i nie wyjaśnił w sposób rzetelny i wyczerpujący swojej sytuacji finansowej. Zwrócił uwagę na rozbieżności jakie wynikły z analizy nadesłanych dokumentów i złożonych oświadczeń odnośnie źródła finansowania ciążących na Skarżącym zobowiązań. Straszy referendarz sądowy w sytuacji, gdy Skarżący jak sam oświadczył, nie otrzymuje wynagrodzenia, a spółka jawna, w której ma udziały generuje straty za niewiadome uznał źródło pokrycia wydatków w postaci spłaty dwóch pożyczek o łącznych miesięcznych ratach ok. 1.700 zł, opłaty za gaz na kwotę 5.430 zł, opłaty za wieczyste użytkowanie gruntu na kwotę ponad 3.924 zł, podatku od nieruchomości w wysokości 291 zł. W zaistniałej sytuacji nie był w stanie stwierdzić, że koszt zainicjowanego przez Skarżącego postępowania jest obciążeniem przekraczającym jego możliwości finansowe. W sprzeciwie od ww. postanowienia starszego referendarza sądowego, Skarżący zarzucił błędną ocenę jego sytuacji majątkowej, twierdząc przy tym, iż przedstawione dane finansowe są rzetelne i wyczerpujące. Zwrócił uwagę, że wynagrodzenie otrzymuje z tytułu sprawowania funkcji pełnionej w spółce z. o.o., natomiast odnotowuje straty jakie ponosi wspólnik spółki cywilnej. Reasumując stwierdził, że obecnie nie jest w stanie ponieść kosztów sadowych w jakimkolwiek zakresie. Do sprzeciwu załączył kartę zarobkową za okres od maja do lipca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej: "p.p.s.a.") w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Z kolei art. 245 § 1P.p.s.a., stanowi, że stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W odniesieniu do meritum sprawy Sąd zauważa, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. osoba fizyczna może domagać się przyznania pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika, iż na takiej osobie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi – komentarz, wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004, str. 319). Wykładnia systemowa prowadzi ponadto do wniosku, że osoba fizyczna powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe (zob. J.P. Tarno, Prawo..., str. 320). Stosownie do art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, stanowiące przerzucenie kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Strona skarżąca jest zatem zobowiązana ponosić koszty postępowania sądowego toczącego się z jej inicjatywy. Konstytucyjne prawo dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu. Art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, iż każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Dlatego tylko w sytuacjach wyjątkowych dopuszczalne jest przerzucanie ciężaru ponoszenia opłat sądowych na budżet państwa. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest bowiem zapewnienie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Podkreślić trzeba, że obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Sąd rozpoznający wniosek nie prowadzi postępowania dowodowego w tym zakresie. Wnioskodawca winien uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki stanowiące podstawę do uwzględnienia jego wniosku. Ponadto przepisy postępowania przed sądem administracyjnym nie zobowiązują sądu do bezkrytycznego przyjmowania wszystkich twierdzeń i wyjaśnień strony postępowania. Przeciwnie, z treści art. 255 P.p.s.a. wypływa nakaz badania oświadczenia wnioskodawcy oraz jego oceny pod kątem wiarygodności. Sąd nie jest zobowiązany przyjmować wszystkich wyjaśnień strony, lecz może je oceniać przez pryzmat logiki i doświadczenia życiowego. W rozpatrywanej sprawie Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, co oznacza, że zobowiązany był do wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślić należy, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania własnego oraz rodziny. Przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty. Dopiero, jeśli poczynienie oszczędności na wydatki związane z kosztami prowadzenia sprawy mogłoby spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu skarżącego i jego rodziny wówczas otwiera się możliwość domagania się pomocy od państwa (por. postanowienia NSA: z dnia 19 października 2011r. w sprawie o sygn. akt II OZ 971/11, z dnia 16 stycznia 2012r. w sprawie o sygn. akt II FZ 826/11, z dnia 22 marca 2012r. w sprawie o sygn. akt II GZ 98/12, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W omawianej sprawie starszy referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy, przyjmując, że nie było możliwe dokonanie pełnej oceny sytuacji majątkowej Skarżącego, skoro - pomimo wezwania - nie zostały przedstawione dokumenty rzetelnie obrazujące jego sytuację majątkową oraz możliwości płatnicze. W ocenie Sądu, starszy referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że Skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie utrzymania. Wprawdzie zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił dokonanie weryfikacji tychże oświadczeń. Mimo wezwania starszego referendarza sądowego, wydanego na podstawie art. 255 P.p.s.a., nie nadesłał żądanych dokumentów. Natomiast okoliczności przedstawione przez niego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również wynikające z akt nie pozwalają uznać, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się pogląd, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (np. postanowienie NSA: z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04, z dnia 7 marca 2006 r., II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie sąd oceniał sytuację, gdy Skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu o które można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby się wiązać z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy (postanowienie WSA w Warszawie z dnia 12 czerwca 2006 r., III SA/Wa 967/06). W jednym z orzeczeń WSA w Warszawie stwierdził nawet, że skoro ciężar wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, wszelkie wątpliwości dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów należy rozstrzygać na jej niekorzyść (postanowienie z dnia 10 maja 2006 r., III SA/Wa 3456/05). Jedynym kosztem na obecnym etapie postępowania jakim obciążony jest Skarżący jest koszt wpisu od skargi w wysokości 4.214 zł. Oceniając wniosek z punktu widzenia kryterium wskazanego w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., należy stwierdzić, że nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem w niniejszej sprawie pozostają wątpliwości, których Skarżący nie wyjaśnił, pomimo załączenia do sprzeciwu karty zarobkowej od maja do lipca 2017 r. Jak już wskazano na wstępie to na stronie ciąży obowiązek wykazania w sposób wyczerpujący przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Wobec tego pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Wymaga podkreślenia, iż mimo wezwania Skarżący nie przedłożył pełnej kalkulacji kosztów życia (zestawienie dochodów i wydatków), poprzestając na oświadczeniach, że otrzymuje comiesięczne wynagrodzenie z tytułu pełnionej funkcji w spółce z o.o., uczestniczy w stratach spółki jawnej, nie posiada rachunków bankowych. W ocenie Sądu okoliczności, na których Skarżący oparł swój wniosek o przyznanie prawa pomocy zostały jedynie opisane, a nie wykazane. Wiąże się to z tym, że nie dostarczył dokumentów o które został wezwany przez co nie wyjaśnił w sposób rzetelny swojej sytuacji finansowej. Nie przesłał mianowicie wyciągów z rachunków bankowych czy też nie udowodnił, że ich nie posiada wskutek wypowiedzenia przez bank umowy prowadzenia rachunku bankowego. Skarżący poza wykazaniem wydatków w postaci dwóch pożyczek o łącznych miesięcznych ratach ok. 1.700 zł, opłat za gaz na kwotę 5.430 zł, opłat za energię elektryczną na poziomie 6.000 zł, opłat za wieczyste użytkowanie gruntu na kwotę ponad 3.924 zł, podatku od nieruchomości w wysokości 291 zł, wydatków na leczenie u okulisty w wysokości 600 zł rocznie, nie ujawnił z jakich źródeł przychodów finansowane są chociażby wydatki na wyżywienie, środki czystości, niezbędną odzież, czy też bieżące naprawy domu. W związku z powyższym Skarżący nie dowiódł, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania własnego i rodziny. Stwierdzić należy, że dysponuje wyższą kwotą dochodów niż zadeklarowana w oświadczeniu o stanie majątkowym, bowiem wysokość wskazanych wydatków nie znajduje pokrycia w wysokości dochodów. Konkludując, należy przyjąć, że starszy referendarz sądowy zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że nieprzedłożenie wymaganych dokumentów, uniemożliwiło niepozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny kondycji finansowej i rzeczywistych możliwości płatniczych Skarżącego. W takiej sytuacji nie miał możliwości prowadzenia dochodzenia jego rzeczywistej sytuacji, na którym w istocie spoczywa obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie zaś z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. W świetle powyższych uwag strona ma więc obowiązek współdziałania w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga zatem za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku. Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że prawidłowo starszy referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie wykazane bowiem zostały przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., orzekł o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy.