IV SA/Wa 3275/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Kaja Angerman, , po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. W. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 10 marca 2017 r., sygn. akt IV SA/Wa 3275/16, odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie obciążenia kosztami leczenia i utrzymania fretek postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego z dnia 10 marca 2017 r. W.W. reprezentowany, przez pełnomocnika, wraz ze skargą złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym na urzędowym formularzu PPF wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną i trojgiem małoletnich dzieci (urodzonych odpowiednio: [...].02.2000 r., [...] .09.2003 r. i [...].11.2010 r.). W uzasadnieniu wniosku podał, że w 2016 r. stracił prawo do otrzymywania renty, a obecnie jedynym źródłem utrzymania rodziny jest dochód z umowy zlecenia skarżącego w wysokości 1.500 zł netto. W oświadczeniu majątkowym skarżący wskazał, że posiada jedynie udział w 1/3 własności domu, natomiast nie zgromadził żadnych oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Ponadto z przedstawionego zestawienia wynika, że na stałe wydatki i zobowiązania związane z utrzymaniem przeznacza miesięcznie ok. 970 zł. Skarżący wykonując wezwanie referendarza sądowego, do uzupełnienia wniosku przez nadesłanie dodatkowych dokumentów oraz oświadczeń obrazujących jego sytuację finansową, złożył: 1) kopię (indywidualnie) zeznania o wysokości dochodu osiągniętego w 2015 r.; 2) kopię pisma z [...] stycznia 2017 r. informującego skarżącego o rozwiązaniu przez zleceniodawcę z [...] stycznia 2017 r. umowy zawartej [...] stycznia 2017 r.; 3) wyciągi z rachunku bankowego za okresy: 1-31 grudnia 2016 r., 1-31 stycznia 2017 r. i 1-17 lutego 2017 r.; 4) harmonogram spłat zaciągniętej pożyczki z miesięczną ratą w wysokości 737,33 zł; 5) kopie czterech decyzji Zarządu Dzielnicy [...] W. (z [...] listopada 2015 r. – dwie decyzje, z [...] października 2016 r. i z [...] października 2016 r.) o przyznaniu dzieciom stypendiów szkolnych; 6) kopię decyzji Prezydenta W. z [...] lutego 2016 r. w sprawie ustalenia wysokości podatku od nieruchomości na 2016 r.; 7) kopie rachunków za energię elektryczną za okres od sierpnia do grudnia 2016 r.; 8) kopię rachunku za dostarczenie wody i odprowadzenie ścieków za okres od 19 lipca 2016 r. do 13 stycznia 2017 r. na kwotę 282,29 zł; 9) kopie ośmiu faktur VAT za leki i dwóch recept; 10) kopię umowy majątkowej małżeńskiej zawartej [...] września 2007 r. pomiędzy skarżącym a D. K., zgodnie z którą strony postanowiły, że po zawarciu związku małżeńskiego będzie obowiązywał ustrój rozdzielności majątkowej. Postanowieniem z dnia [...] marca 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych wobec nieprzedstawienia pełnej sytuacji majątkowej i dochodowej. W dniu [...] marca 2017 r. do akt sprawy wpłynęło oświadczenie skarżącego, iż od dnia [...] lutego 2017 r. jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna w związku z rozwiązaniem umowy zlecenia wraz z kopią: 1) decyzji z dnia [...] marca 2017 r. o uznaniu skarżącego za osobę bezrobotną z dniem [...] lutego 2017 r. i przyznaniu prawa do zasiłku w wysokości 831,10 zł w okresie od [...] lutego 2017 r. do [...] sierpnia 2017 r. oraz w wysokości 652,60 zł w pozostałym okresie, 2) orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2016 r. stwierdzającego, iż skarżący nie jest niezdolny do pracy i 3) rozwiązania umowy zlecenia zawartej ze skarżącym z dnia [...] stycznia 2017 r. Od powyższego postanowienia w ustawowym terminie pełnomocnik skarżącego złożył sprzeciw wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącego zarzucił, że nieuwzględniono rzeczywistego stanu rodzinnego i majątkowego skarżącego oraz jego możliwości płatniczych. W złożonym oświadczeniu skarżący wyjaśnił, że jego żona od wielu lat nie pracuje z uwagi na sprawowanie opieki nad małoletnimi dziećmi. Ponadto skarżący wskazał, że w związku z zawarciem umowy o rozdzielności majątkowej pozostawał w przeświadczeniu, że sytuacja majątkowa żony nie ma wpływu na ocenę jego sytuacji finansowej przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie przedstawił również zaświadczenia w zakresie korzystania z pomocy społecznej, gdyż nie jest mu ona udzielana. Jednakże w związku z odmową zwolnienia od kosztów sądowych skarżący wskazał, że załączył do wniesionego sprzeciwu: 1) zaświadczenie z ośrodka pomocy społecznej o niekorzystaniu z pomocy udzielanej przez ten ośrodek, 2) oświadczenie o braku korzystania z pomocy społecznej przez jego rodzinę, 3) zaświadczenie z urzędu pracy, że jego żona nie figuruje w rejestrze osób bezrobotnych i 4) oświadczenie, z którego wynika, że jego żona nie pracuje z uwagi na zajmowanie się domem oraz trojgiem dzieci, z których jedno choruje przewlekle na łuszczycę. Ponadto zdaniem pełnomocnika skarżącego w zaskarżonym postanowieniu nie zostało uwzględnione, że ze skarżącym rozwiązano umowę zlecenia i obecnie jest osobą bezrobotną. Skarżący pozostaje jedynym żywicielem rodziny, który musi regulować spłacanie zaciągniętego kredytu, finansować wydatki związane z przewlekłą chorobą dziecka oraz bieżące utrzymanie, a w przypadku odmowy zwolnienie od kosztów sądowych będzie zmuszony do ubiegania się o kolejny kredyt. Jedocześnie wyjaśniono, że honorarium adwokackie przeznaczone dla pełnomocnika skarżącego zostało skarżącemu rozłożone na raty i obniżone do minimum na zasadzie wyjątku. Skarżący w uzupełnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, wykonując zarządzenie sędziego sprawozdawcy, złożył: a) umowę o pracę na czas określony (od 14 lipca 2017 r. do 30 września 2017 r.) skarżącego z wynagrodzeniem brutto w wysokości 2.400 zł za miesiąc w [...] S.A., b) oświadczenie skarżącego o zatrudnieniu w firmie [...] S.A., c) wyciąg z rachunku bankowego skarżącego za okres od 1 lipca 2017 r. do 27 września 2017 r. (obejmujący m.in. wpływ wynagrodzenia w wysokości 2.420,71 zł z [...] S.A. oraz zasiłku dla bezrobotnych z urzędu pracy w kwocie 386,60 zł), d) zestawienie operacji na rachunku żony skarżącego za okres od 1 czerwca 2017 r. do 27 września 2017 r. z comiesięcznymi wpływami świadczeń wychowawczych na dzieci w kwocie 1.500 zł oraz wypłatą dla zasiłku rodzinnego świadczenia opiekuńczego w kwocie 767 zł (we wrześniu 2017 r.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., zwanej dalej "p.p.s.a.") - w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu [...] sierpnia 2015 r. - rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a wojewódzki sąd administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W niniejszej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Stosownie do art. 245 § 1-3 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego albo w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest jednak od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Zgodnie z § 1 pkt 2 tego artykułu osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Przyjętą regułą jest, iż obowiązkiem stron jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy należy traktować, jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację majątkową strony skarżącej oraz jej zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Z wniosku przedstawionego przez skarżącego wynika, że prowadzi on gospodarstwo domowe wraz z żoną i trojgiem dzieci (z których najmłodsze ukończyło już 7 rok życia). Na utrzymanie rodziny skarżącego składa się obecnie wynagrodzenie skarżącego z tytułu zatrudnienia w wysokości około 2.420 zł netto, zasiłek dla z urzędu pracy w kwocie 386,60 zł netto oraz świadczenie wychowawczych na dzieci w kwocie 1.500 zł i zasiłek rodzinny świadczenia opiekuńczego w kwocie 767 zł otrzymywany przez jego żonę (w sumie kwota 5.073,60 zł). W złożonym oświadczeniu skarżący wskazał, że nie posiada żadnych oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a jedynie udział w 1/3 własności domu. Ponadto z przedstawionego zestawienia wynika, że na stałe wydatki i zobowiązania związane z utrzymaniem przeznacza miesięcznie ok. 970 zł, w tym kwotę 700 na uregulowanie kredytu. Uzupełniając wniosek skarżący oświadczył ponadto, że jego żona nie pracuje z uwagi na zajmowanie się domem i dziećmi, z których najstarsze choruje przewlekle na łuszczycę. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, iż referendarz sądowy prawidłowo ocenił, że skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja materialna uzasadniała przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Przy ocenie czy sytuacja finansowa strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również jego możliwości płatnicze. Należy podkreślić, że treść przepisów p.p.s.a., pozwala na przyznanie prawa pomocy wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, w których skarżący ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nadesłane do Sądu dokumenty oraz złożone oświadczenia, nie potwierdzają, aby tego rodzaju szczególna sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Sąd podziela pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć bowiem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11, z 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Sądu, wysokość i rodzaj ponoszonych wydatków pozwala stwierdzić, że w ramach uzyskiwanych dochodów skarżący posiada możliwość wygospodarowania środków na koszty postępowania sądowego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uiszczenie kosztów sądowych, jak każdy wydatek finansowy (zwłaszcza nieplanowany) powodować może konieczność poczynienia pewnych zmian i oszczędności w wydatkach. Prawo pomocy przysługuje osobom, które w istocie rzeczy nie mają możliwości dokonać ww. zmian i oszczędności, a wygospodarowanie środków na pokrycie kosztów sądowych odbędzie się kosztem wydatków na konieczne utrzymanie. Należy bowiem zauważyć, że skarżący posiada stały dochód, obejmujący jego wynagrodzenie i świadczenia przyznane na dzieci, który pozwala – zgodnie z oświadczeniem skarżącego – na niepodejmowanie pracy przez jego żoną, która zajmuję się domem i dziećmi (w wieku szkolnym). Zdaniem Sądu, sytuacja materialna skarżącego, oceniana z perspektywy nie tylko uzyskiwanych dochodów, ale też ponoszonych wydatków, umożliwi im uiszczenie ewentualnego wpisu, nie powodując uszczerbku w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Należy podkreślić, że treść przepisów p.p.s.a., pozwala na przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, w których skarżący ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nadesłane do Sądu dokumenty oraz złożone przez skarżącego oświadczenia, nie potwierdzają, aby tego rodzaju szczególna sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Wskazać również należy, że złej sytuacji majątkowej nie może potwierdzać konieczność spłaty kredytu. Jak zwraca się uwagę w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (zob. np. postanowienia NSA z 25 sierpnia 2015 r., sygn. akt II GZ 387/15 i z 30 marca 2016 r., sygn. akt I GZ 164/16). Zobowiązania prywatne nie mogą być bowiem uprzywilejowane w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych (por. np. postanowienia NSA z 26 maja 2011 r., sygn. akt I FZ 130/11; z 18 lutego 2010 r., sygn. akt I FZ 447/09 oraz z 6 listopada 2009 r., sygn. akt II OZ 971/09). W ocenie Sądu zaskarżone postanowienie nie narusza zatem art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., bowiem skarżący nie wykazał, jak wymaga tego art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 260 § 1 i 3, art. 245 § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., postanowił, jak w sentencji.