V SA/Wa 1335/16

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie: Joanna Kruszewska-Grońska po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia ... lipca 2013 r. nr ... w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej WSA w Warszawie) – rozpoznając ponownie sprawę przekazaną wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej NSA) z dnia 28 stycznia 2016 r. o sygn. akt I GSK 857/14 – oddalił skargę L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia (...) lipca 2013 r. nr (...) w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym. Od powyższego wyroku Sądu pierwszej instancji pełnomocnik skarżącego z wyboru wniósł skargę kasacyjną, w której zawarł wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go w całości od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. W sporządzonym w dniu 6 października 2016 r. na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej (PPF) skarżący zażądał zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, posiada mieszkanie o pow. 62 m2 i wartości ok. 150.000 zł (zajęte w postępowaniu egzekucyjnym), natomiast nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku wskazał, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 1.000 zł z tytułu najmu mieszkania (zajętego). W uzasadnieniu wniosku podniósł, iż nie zamieszkuje wspólnie z żoną, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej. Skarżący jest obecnie osobą bezrobotną, jego rachunki bankowe zostały zamknięte, a składniki majątku, w tym posiadana nieruchomość (mieszkanie), zostały zajęte przez organy egzekucyjne. Skarżący mieszka w lokalu, do którego nie posiada tytułu prawnego, zaś właściciel tego mieszkania żąda, by skarżący je opuścił. Ponadto wskazał, iż ma dwóch synów, którzy mieszkają z żoną, przy czym skarżący stara się uczestniczyć w ich wychowaniu, w tym poprzez łożenie na ich utrzymanie, na co mu jednak nie pozwala obecny stan jego dochodów. W związku z tym, że złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem starszego referendarza sądowego z dnia 19 października 2016 r., wezwano skarżącego go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia dokumentów potwierdzających jego sytuację majątkową. W piśmie z dnia 25 października 2016 r. skarżący podkreślił, iż czynsz w wysokości 1.000 zł z tytułu wynajmowania mieszkania był jedynym źródłem jego dochodu. Obecnie nie otrzymuje już czynszu najmu, ponieważ najemca zakończył umowę z końcem października br. Zatem aktualnie skarżący jest osobą bezrobotną, jednak nie zrejestrował się jeszcze w urzędzie pracy, nie korzysta i nigdy nie korzystał z pomocy społecznej. Skarżący mieszka sam, nie otrzymuje środków finansowych od żony, nie ma wiedzy na temat jej dochodów i majątku. Miesięczne wydatki skarżącego związane z utrzymaniem mieszkania, zakupem wyżywienia i odzieży oscylują na poziomie 600-700 zł, a pozostałą kwotę przeznacza na dojazdy do miejsca zamieszkania synów oraz na ich utrzymanie. Skarżący oświadczył też, że obecnie nie posiada rachunków bankowych, gdyż zamknął je ponad rok temu z uwagi na brak środków na nich. Jednocześnie zaznaczył, iż nie stać go na opłacenie zaświadczenia o zamknięciu rachunku bankowego. Skarżący nie posiada także umowy najmu lokalu; z końcem października obecny najemca wyprowadził się. Nadto podniósł, iż profesjonalny pełnomocnik reprezentuje go nieodpłatnie. Do ww. pisma z 25 października 2016 r. załączył kopie zeznania podatkowego za 2014 r. oraz rozstrzygnięć organów celnych wydanych w toku prowadzonych wobec niego postępowań w przedmiocie podatku akcyzowego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej p.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zawarte w wyżej cytowanym przepisie określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (J. P. Tarno – "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz" Wydawnictwo LexisNexis, Wydanie 2, Warszawa 2006, s. 504; por. także postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 stycznia 2005 r., OZ 944/04, niepubl.). Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., w myśl której strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Natomiast stosownie do treści art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, a mianowicie strona skarżąca (reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika) została wezwana do potwierdzenia stosownymi dokumentami oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, przy czym jej odpowiedź jest niepełna. W ocenie starszego referendarza sądowego rozpoznającego niniejszy wniosek, skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłanki częściowego przyznania prawa pomocy. W tym kontekście stwierdzić należy, iż oświadczenia wnioskodawcy – złożone na urzędowym formularzu PPF oraz w dodatkowym oświadczeniu – nie mogą być uznane za wyczerpujące i rzetelne, co uniemożliwia ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych skarżącego. Analiza zgromadzonego materiału budzi wątpliwości z tego powodu, iż na niektóre pytania (zawarte w zarządzeniu starszego referendarza sądowego z 19 października 2016 r.) skarżący w ogóle nie udzielił odpowiedzi bądź udzielił odpowiedzi niepełnych, a ponadto nie przedstawił dokumentów źródłowych, o które się do niego zwracano, a które pozwoliłyby na weryfikację składanych oświadczeń. Po pierwsze, nie można w sposób jasny i koherentny ustalić tego, jaka jest wysokość miesięcznego dochodu skarżącego. Zarówno we wniosku złożonym na formularzu PPF, jak również w piśmie z dnia 25 października 2016 r. skarżący oświadczył, iż jego jedynym dochodem jest kwota 1.000 zł jaką otrzymuje z tytułu wynajmowania należącego do niego mieszkania. Wobec tego, zarządzeniem z dnia 19 października 2016 r. wezwano go (m.in.) do złożenia dokumentu potwierdzającego ww. dochód, na przykład w postaci umowy najmu mieszkania ze wskazaniem miesięcznej wysokości czynszu najmu. Skarżący nie wykonał wezwania w tym zakresie, wobec czego nie można zweryfikować prawdziwości oświadczeń dotyczących źródła i wysokości jego miesięcznego dochodu. Co więcej, w piśmie z dnia 25 października 2016 r. wskazał, iż dotychczasowy najemca "zakończył umowę z końcem października", czego również w żaden sposób nie udokumentował. Skoro, jak twierdzi skarżący, czynsz najmu stanowił (do października br.) jedyne źródło jego dochodu, to przedstawienie dokumentu potwierdzającego zawarcie umowy najmu jest niezbędne do ustalenia rzeczywistych możliwości majątkowych strony. Nie można przy tym uznać, by usprawiedliwieniem niewykonania zarządzenia w tym przedmiocie była okoliczność zakończenia umowy najmu, gdyż rozwiązanie umowy nie skutkuje uznaniem jej za niebyłą bądź nieważnością sporządzonych w związku z nią dokumentów. Po wtóre, skarżący nie udzielił jednoznacznej odpowiedzi na (zawarte w zarządzeniu z 19 października 2016 r.) wezwanie do wskazania jaką kwotą dysponuje miesięcznie na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem, jak również od jakiego czasu jest osobą bezrobotną. Podanie wysokości miesięcznego czynszu najmu mieszkania jako jedynego źródła dochodów nie może być uznane za równoznaczne ze wskazaniem wysokości miesięcznych zasobów pieniężnych skarżącego. W tym miejscu wskazać należy, iż starszemu referendarzowi sądowemu z urzędu wiadomym jest, że skarżący już w 2014 r. zainicjował w tutejszym Sądzie liczne postępowania sądowoadministracyjne, występując w części z nich z wnioskami o przyznanie prawa pomocy. Analiza wcześniejszych oświadczeń skarżącego, zawarta w postanowieniach odmawiających zwolnienia go od kosztów sądowych, prowadzi do wniosku, iż przez cały ten okres skarżący przedstawiał się jako osoba bezrobotna, której źródłem dochodów był czynsz najmu lokalu (zajętego w postępowaniu egzekucyjnym), którego wysokość zmieniała się w kolejnych oświadczeniach, wynosząc od 200-300 zł do 1.000 zł (jak w niniejszej sprawie). Ponadto we wcześniejszych postępowaniach zainicjowanych wnioskami o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazywał na pomoc ze strony żony w wysokości 50 - 100 zł miesięcznie (por. postanowienia: WSA w Warszawie z dnia 11 sierpnia 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 1130/15 i NSA z dnia 7 października 2015 r. o sygn. akt I GZ 653/15; WSA w Warszawie z dnia 27 sierpnia 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 1862/15 i NSA z dnia 16 listopada 2015 r. o sygn. akt I GZ 726/15; WSA w Warszawie z dnia 13 października 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 2712/15 i NSA z dnia 9 grudnia 2015 r. o sygn. akt I GZ 868/15; WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 1727/15 i NSA z dnia 5 kwietnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 169/16; WSA w Warszawie z dnia 23 października 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 1568/15 i NSA z dnia 12 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 463/16; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazana przez skarżącego w niniejszej sprawie kwota około 600-700 zł na miesięczne wydatki związane z jedzeniem, środkami higieny i ubraniem nie została w żaden sposób udokumentowana. Nie bez znaczenia jest przy tym oświadczenie skarżącego, że nigdy nie korzystał z pomocy społecznej, mimo przedstawianej sytuacji materialnej. Odnosząc się do kwestii pozostawania bez pracy, skarżący nie podał od jakiego czasu jest osobą bezrobotną, nadto dotychczas nie zarejestrował się w urzędzie pracy. Okoliczność, że skarżący dotychczas nie występował o pomoc społeczną, jak również nie zarejestrował się jako bezrobotny, pozwala przypuszczać, iż posiada środki finansowe umożliwiające niepodejmowanie zatrudnienia od co najmniej półtora roku. Zauważyć wypada, że w kontekście skali zadłużenia skarżącego i prowadzonych wobec niego postępowań egzekucyjnych, niepodejmowanie zatrudnienia (mimo zdolności do pracy) i jednoczesne występowanie z żądaniem przyznania prawa pomocy w ramach postępowań sądowoadministracyjnych to postawa, która nie zasługuje na aprobatę w świetle konstytucyjnej zasady równości wobec prawa, jak również regulacji dotyczących prawa pomocy. Dokonując oceny przedmiotowego wniosku, nie można również pominąć kwestii dostrzeżonej przez NSA w postanowieniach oddalających zażalenia skarżącego w ramach wcześniejszych postępowań o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 7 października 2015 r. o sygn. akt I GZ 653/15 Sąd drugiej instancji wskazał, że prowadzone wobec skarżącego od 2012 r. postępowania kontrolne oraz podatkowe wykazały, iż w tym okresie skarżący dysponował znacznym majątkiem, ponieważ zgodnie z ustaleniami organów podatkowych (np. postanowienie z dnia (...) kwietnia 2014 r. nr (...)) od maja 2012 r. do listopada 2012 r. skarżący wyzbył się majątku o wartości około (...)zł. Z kolei w postanowieniu z dnia 12 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 463/16 zauważono, że wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, jako wykazanie wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogły zostać uznane wyłącznie oświadczenia skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej i niektóre dokumenty, skoro w kontekście okoliczności wynikających z akt sprawy (jak choćby faktu wypracowania przez skarżącego w 2014 r. przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad 4 mln zł) oświadczenia te budziły wątpliwości, zaś wyjaśnienie tych wątpliwości – poprzez przedłożenie stosownych dokumentów – leżało w interesie skarżącego. Powyższe ustalenia nie mogły pozostać bez wpływu na ocenę oświadczeń skarżącego składanych w ramach niniejszego postępowania, zważywszy na to, iż wcześniejsze odmowy zwolnienia go od kosztów sądowych następowały z powodu niewyjaśnienia w sposób pełny i niebudzący wątpliwości sytuacji majątkowej. Podkreślić zatem należy, że skarżący, któremu wyłożone zostały już zasady postępowania w przedmiocie prawa pomocy, a co więcej, który jest w sprawie reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, winien z należytą starannością przedstawić swoją aktualną sytuację majątkową. Także kwestia zamknięcia rachunków bankowych oraz wyjaśniania skarżącego o niemożliwości przedstawienia zaświadczenia bankowego w tym przedmiocie, jak również wyciągów z tych rachunków budzi poważne wątpliwości. Skarżący nie podał ile rachunków bankowych posiadał i w jakiej dacie zostały one zamknięte. Wskazał jedynie, iż zamknął rachunki po zajęciu ich przez organ egzekucyjny, a więc okoliczność ta winna być potwierdzona dokumentem bankowym, wystawionym w dacie zamknięcia rachunku i wydanym właścicielowi rachunku bez dodatkowych opłat. Zgodnie z art. 728 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.), bank jest obowiązany przesyłać posiadaczowi co najmniej raz w miesiącu bezpłatnie wyciąg z rachunku z informacją o zmianach stanu rachunku i ustaleniem salda, chyba że posiadacz wyraził pisemnie zgodę na inny sposób informowania o zmianach stanu rachunku i ustaleniu salda. Zatem brak wyciągów z rachunku bankowego i innych dokumentów bankowych, którymi skarżący winien dysponować przy założeniu należytej staranności w dbaniu o własne sprawy, stanowi okoliczność negatywnie wpływającą na rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Nie można też pominąć stanowiska NSA wyrażonego w wymienionych wyżej postanowieniach w kwestii twierdzeń skarżącego odnośnie rachunków bankowych. W postanowieniu z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt I GZ 884/15 Sąd drugiej instancji na uwzględnił argumentacji skarżącego, że skoro zostały zamknięte posiadane przez niego rachunki bankowe, to dla oceny jego sytuacji materialnej nie ma znaczenia przedstawienie dokumentu potwierdzającego ten fakt oraz historii rachunku. Nie budzi bowiem wątpliwości, iż odmowa przedstawienia ww. dokumentów uniemożliwiła dokonanie przez Sąd pierwszej instancji rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej skarżącego. Usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być podnoszona przez skarżącego okoliczność, że z uzyskaniem tych dokumentów wiążą się koszty. To bowiem strona domagająca się przyznania prawa pomocy powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. także postanowienia NSA: z dnia 16 listopada 2015 r. o sygn. akt I GZ 726/15; z dnia 9 grudnia 2015 r. o sygn. akt I GZ 868/15). Przedstawione wątpliwości powodują, iż nie można dokonać oceny, czy skarżący spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r. o sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r. o sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04). W jednym z orzeczeń NSA uznał, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Powyższe poglądy judykatury znajdują odpowiednie zastosowanie w niniejszej sprawie, tym bardziej, iż reguły obowiązujące w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy były już skarżącemu wielokrotnie wyjaśniane. Reasumując z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez skarżącego, nie można dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji jego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie może zostać uwzględniony. Z przedstawionych wyżej względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.