V SA/Wa 1336/16

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia ... czerwca 2013 r. Nr ... w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – rozpoznając ponownie sprawę przekazaną wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2016 r. o sygn. akt I GSK 969/14 – oddalił skargę L. L. Pełnomocnik skarżącego sporządził w dniu 6 października 2016 r. skargę kasacyjną od powyższego wyroku sądu pierwszej instancji, wnosząc jednocześnie o przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go w całości od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. We wniosku sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z dnia 6 października 2016 r. skarżący wystąpił o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, posiada mieszkanie o pow. 62 m2 (zajęte w postępowaniu egzekucyjnym), natomiast nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku wskazał, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 1.000 zł z tytułu "najem mieszkania (zajętego)". W uzasadnieniu podniósł, iż nie zamieszkuje wspólnie z żoną, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej. Skarżący jest obecnie osobą bezrobotną, jego rachunki bankowe zostały zamknięte, zaś składniki majątku, w tym posiadana nieruchomość (mieszkanie), zostały zajęte przez organy egzekucyjne. Wnioskodawca wyjaśnił, iż mieszka w mieszkaniu, do którego nie posiada tytułu prawnego, zaś jego właściciel żąda by je opuścił. Ponadto wskazał, iż ma dwóch synów, którzy mieszkają z żoną, zaś skarżący stara się uczestniczyć w ich wychowaniu, w tym poprzez "łożenie na ich utrzymanie", na co nie pozwala mu jednak obecny stan jego dochodów. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 20 października 2016 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Pismem z dnia 25 października 2016 r. wnioskodawca wyjaśnił, iż czynsz w wysokości 1.000 zł, jaki jest mu płacony z tytułu wynajmowania mieszkania, jest jedynym źródłem jego dochodu. Wskazał przy tym, iż od listopada nie będzie już otrzymywał czynszu najmu, bowiem najemca zakończył umowę z końcem października. Skarżący jest osobą bezrobotną, jednakże nie zrejestrował się "jeszcze" w urzędzie pracy, nie korzysta i nigdy nie korzystał z pomocy społecznej. Wnioskodawca mieszka sam, nie otrzymuje środków finansowych od żony, nie ma wiedzy na temat jej dochodów i majątku. Miesięczne wydatki skarżącego związane z mieszkaniem, wyżywieniem i ubraniem wynoszą 600-700 zł, zaś pozostałą kwotę przeznacza na dojazdy do miejsca zamieszkania synów oraz na ich utrzymanie. Wskazał także, iż posiadane rachunki bankowe zostały zamknięte, jednakże nie może przedstawić zaświadczenia bankowego w tym przedmiocie, z uwagi na to, że jest ono odpłatne. Skarżący oświadczył, iż obecnie nie posiada umowy najmu lokalu, bowiem z końcem października najemca wyprowadzi się. Nadto wyjaśnił, iż jego pełnomocnik reprezentuje go nieodpłatnie. Do pisma załączył kopie następujących dokumentów: zeznania podatkowego za 2014 r. oraz aktów wydanych w toku prowadzonych wobec skarżącego postępowań podatkowych. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."), prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, referendarz sądowy – na podstawie art. 255 p.p.s.a. – ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Oceniając w powyższym świetle złożone przez wnioskodawcę oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania uznano, iż nie wykazał tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż oświadczenia wnioskodawcy – złożone na urzędowym formularzu PPF oraz w dodatkowym oświadczeniu – nie mogą być uznane za wyczerpujące i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych skarżącego. Analiza zgromadzonego materiału budzi wątpliwości z tego powodu, iż na niektóre pytania skarżący w ogóle nie udziela odpowiedzi, bądź udziela odpowiedzi niepełnych, a ponadto nie przedstawia dokumentów źródłowych, o które się do niego zwracano, a które mogłyby pozwolić na weryfikację składanych oświadczeń. W tym zakresie zauważyć przede wszystkim trzeba, iż nie można w sposób jasny i koherentny ustalić tego, jaka jest wysokość miesięcznego dochodu wnioskodawcy, jak również tego, jaką kwotą w rzeczywistości dysponuje on w pewnym stałym przedziale czasowym na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem. Zarówno we wniosku złożonym na formularzu PPF, jak również w piśmie z dnia 25 października 2016 r. skarżący oświadcza, iż jedynym jego dochodem jest kwota 1.000 zł, jaką otrzymuje z tytułu wynajmowania należącego do niego mieszkania. Wobec tego, zarządzeniem z dnia 20 października 2016 r. wezwano go złożenia dokumentu potwierdzającego oświadczony dochód w wysokości 1.000 zł z tytułu "najmu mieszkania", na przykład w postaci umowy najmu mieszkania ze wskazaniem miesięcznej wysokości czynszu najmu. Wnioskodawca nie wykonał wezwania w tym zakresie, wobec czego nie można było zweryfikować prawdziwości oświadczeń dotyczących źródła i wysokości jego miesięcznego dochodu. Co więcej, w piśmie z dnia 25 października 2016 r. wskazał, iż dotychczasowy najemca "zakończył umowę z końcem października", na potwierdzenie czego skarżący również nie przedstawił żadnego dokumentu. Skoro zatem – zgodnie z oświadczeniami wnioskodawcy – to czynsz najmu stanowił przez dłuższy okres czasu jedyne źródło dochodu skarżącego, to przedstawienie dokumentu potwierdzającego zawarcie umowy najmu staje się najistotniejszym elementem służącym do ustalenia rzeczywistych możliwości majątkowych wnioskodawcy. Nie sposób przy tym uznać, by usprawiedliwieniem dla omawianego braku, była okoliczność zakończenia umowy najmu, bowiem samo rozwiązanie umowy nie skutkuje uznaniem jej za niebyłą, czy nieważnością sporządzonych w związku z nią dokumentów. Uchylając się – bez obiektywnych przeciwności – od wykonania zarządzenia referendarza sądowego w tym przedmiocie, wnioskodawca w istocie rzeczy uniemożliwia weryfikację oświadczeń składanych w toku niniejszego postępowania. Kontynuując powyższy wątek podnieść także należy, iż zarządzeniem z dnia 20 października 2016 r. skarżący został wezwany do wskazania jaką kwotą dysponuje miesięcznie na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem, jak również od jakiego czasu jest osobą bezrobotną. Również i na te pytania skarżący nie udzielił jednoznacznej odpowiedzi. Samo wskazanie wysokości miesięcznego czynszu najmu mieszkania (1.000 zł), jak również oświadczenie o "jedynym źródle" dochodów, nie może być uznane za równoznaczne ze wskazaniem miesięcznej wysokości posiadanych zasobów pieniężnych. W tym miejscu wskazać należy, iż referendarzowi sądowemu z urzędu wiadomym jest, że skarżący już w 2014 r. zainicjował w tutejszym Sądzie liczne postępowania sądowe, występując w części z nich z wnioskami o przyznanie prawa pomocy. Posiłkując się zatem analizą wcześniejszych oświadczeń wnioskodawcy, zawartą w postanowieniach oddalających jego wnioski o zwolnienie od kosztów sądowych, dostrzec można, iż przez cały ten okres skarżący przedstawiał się jako osoba bezrobotna, której źródłem dochodów był "czynsz najmu" posiadanego mieszkania (zajętego w postępowaniu egzekucyjnym), którego wysokość zmieniała się w kolejnych oświadczeniach, wynosząc od 200-300 zł do 1.000 zł (jak w niniejszej sprawie). Ponadto we wcześniejszych postępowaniach skarżący oświadczał pomoc ze strony żony w wysokości 50-100 zł miesięcznie (por. postanowienia: WSA w Warszawie z dnia 11 sierpnia 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 1130/15 i NSA z dnia 7 października 2015 r. o sygn. akt I GZ 653/15; WSA w Warszawie z dnia 27 sierpnia 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 1862/15 i NSA z dnia 16 listopada 2015 r. o sygn. akt I GZ 726/15; WSA w Warszawie z dnia 13 października 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 2712/15 i NSA z dnia 9 grudnia 2015 r. o sygn. akt I GZ 868/15; WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 1727/15 i NSA z dnia 5 kwietnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 169/16; WSA w Warszawie z dnia 23 października 2015 r. o sygn. akt V SA/Wa 1568/15 i NSA z dnia 12 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 463/16; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). Biorąc zatem pod uwagę wskazany stan rzeczy, jak również kolejne oświadczenia skarżącego związane z wysokości środków jakimi dysponuje miesięcznie by egzystować, stwierdzić należy, iż z doświadczenia życiowego wiadomym jest, że dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, na które składają się nie tylko wydatki na wyżywienie, ubranie i środki higieny, ale również inne opłaty związane choćby z mieszkaniem czy leczeniem, wymagane jest posiadanie środków finansowych o wartości przekraczającej oświadczone przez skarżącego dochody. Dodatkowo należy mieć na względzie, iż wskazana przez wnioskodawcę ogólna wartość "około 600-700 zł" na miesięczne wydatki związane z "jedzeniem, środkami higieny i ubraniem" nie została w żaden sposób udokumentowana. Nie bez znaczenia jest przy tym i ta okoliczność, że zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy nigdy nie korzystał on z pomocy społecznej, mimo opisanej przez siebie sytuacji materialnej. Dostrzeżone powyższej okoliczności czynią oświadczenia skarżącego w tym zakresie niewiarygodnymi. Odnosząc się z kolei do kwestii bezrobotności wnioskodawcy, zaznaczyć wpierw trzeba, iż skarżący nie udzielił odpowiedzi od jakiego czasu pozostaje osobą bezrobotną, jednakże jak to już wyżej zauważono, występując uprzednio z wnioskami o prawo pomocy oświadczał swoją bezrobotność. Podnieść zatem należy, iż zastanawiającym jest to, że mimo tak trudnej – w ocenie samego skarżącego – sytuacji materialnej, nie korzysta on z pomocy społecznej i nie jest również zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Doświadczenie życiowe podpowiada, że w sytuacji braku dochodów wystarczających dla egzystencji, obywatel występuje o pomoc społeczną, a w każdym razie poszukuje pracy, rejestrując się w tym celu w odpowiednim organie jako osoba bezrobotna. Skarżący takich kroków nie podjął, a co więcej nie wyjaśnił tego powodów, co zasadnym czyni wniosek, że posiada możliwości finansowe, by pozwolić sobie na pozostawanie bez pracy, od co najmniej półtora roku. Gdyby natomiast przyjąć, że z uwagi na swoje zadłużenie i prowadzone wobec wnioskodawcy postępowania egzekucyjne, nie podejmuje on zatrudnienia mimo zdolności do pracy, a jednocześnie z uwagi na powyższe zakłada zasadność pomocy ze strony Państwa przy postępowaniach sądowych, to postawa taka nie zasługuje na aprobatę w świetle konstytucyjnej zasady równości wobec prawa, jak również w świetle regulacji dotyczących prawa pomocy. Dokonując oceny przedmiotowego wniosku nie można również pominąć kwestii dostrzeżonej przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach oddalających zażalenia skarżącego w ramach wcześniejszych postępowań o prawo pomocy. W uzasadnieniu do postanowienia z dnia 7 października 2015 r. o sygn. akt I GZ 653/15 wskazano, iż prowadzone wobec skarżącego od 2012 r. postępowania kontrolne oraz podatkowe wykazały, że w tym okresie skarżący dysponował znacznym majątkiem, ponieważ zgodnie z ustaleniami organów podatkowych (np. postanowienie z dnia (...) kwietnia 2014 r., nr(...)) od maja 2012 r. do listopada 2012 r. skarżący wyzbył się majątku o wartości około 6.250.000 zł. Z kolei w postanowieniu z dnia (...) sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 463/16 zauważono, iż wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, jako wykazanie wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogły zostać uznane wyłącznie oświadczenia skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej i niektóre dokumenty, skoro w kontekście okoliczności wynikających z akt sprawy (jak choćby faktu wypracowania przez skarżącego w 2014 r. przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad 4 mln zł) oświadczenia te budziły wątpliwości, zaś wyjaśnienie tych wątpliwości – poprzez przedłożenie stosownych dokumentów – leżało w interesie skarżącego. Powyższe ustalenia nie mogły zatem pozostać bez wpływu na ocenę oświadczeń skarżącego składanych w ramach niniejszego postępowania, zważywszy na to, że wcześniejsze odmowy zwolnienia go od kosztów sądowych następowały z uwagi na to, że skarżący nie wyjaśnił w sposób pełny i niebudzący wątpliwości swojej sytuacja majątkowej. Podkreślić zatem należy, iż strona, której wyłożone zostały już zasady postępowania w przedmiocie prawa pomocy, a co więcej, która jest w sprawie reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, winna z należytą starannością przedstawić swoją aktualną sytuację majątkową. Kwestia zamknięcia rachunków bankowych oraz wyjaśniania wnioskodawcy o niemożliwości przedstawienia zaświadczenia bankowego w tym zakresie, jak również wyciągów z tych rachunków również budzi poważne wątpliwości. Wskazać bowiem trzeba, iż skarżący nie podał przy tym ile rachunków bankowych posiadał i w jakiej dacie zostały one zamknięte. Ponadto wnioskodawca zaznaczył, że rachunki zostały przez niego zamknięte po tym, jak zostały zajęte przez organ egzekucyjny, co przemawia za przyjęciem, że okoliczność ta winna być potwierdzona dokumentem bankowym, wystawionym w dacie zamknięcia rachunku i wydanym właścicielowi rachunku bez dodatkowych opłat. Na marginesie wskazać należy, iż zgodnie z art. 728 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.), bank jest obowiązany przesyłać posiadaczowi co najmniej raz w miesiącu bezpłatnie wyciąg z rachunku z informacją o zmianach stanu rachunku i ustaleniem salda, chyba że posiadacz wyraził pisemnie zgodę na inny sposób informowania o zmianach stanu rachunku i ustaleniu salda. Zatem to, że skarżący nie posiada ani wyciągów z rachunku bankowego, ani innych dokumentów bankowych, którymi winien dysponować przy założeniu należytej staranności w dbaniu o własne sprawy, stanowi okoliczność negatywnie wpływającą na rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Kontynuując powyższy wątek nie można było pominąć tego, że Naczelny Sąd Administracyjny we wskazanych już wyżej postanowieniach wielokrotnie odnosił się do twierdzeń skarżącego dotyczących rachunków bankowych. W postanowieniu z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt I GZ 884/15 podniesiono, iż nie można podzielić argumentacji skarżącego, że skoro zostały zamknięte posiadane przez skarżącego rachunki bankowe, to dla oceny jego sytuacji materialnej nie ma znaczenia przedstawienie dokumentu potwierdzającego ten fakt oraz historii rachunku. Nie budzi bowiem wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że odmowa przedstawienia ww. dokumentów uniemożliwiła dokonanie przez Sąd I instancji rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej skarżącego. Usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być podnoszona przez skarżącego okoliczność, że z uzyskaniem tych dokumentów wiążą się koszty. Należy bowiem podkreślić, że to strona domagająca się przyznania prawa pomocy powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. także postanowienia NSA: z dnia 16 listopada 2015 r. o sygn. akt I GZ 726/15; z dnia 9 grudnia 2015 r. o sygn. akt I GZ 868/15). Przedstawione wątpliwości powodują, iż nie można dokonać oceny, czy strona spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r. o sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r. o sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Zaprezentowane powyższej stanowisko orzecznictwa znajduje odpowiednie zastosowanie w niniejszej sprawie, tym bardziej, iż reguły obowiązujące w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy były już skarżącemu wielokrotnie wyjaśniane. Reasumując podnieść należy, iż z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawcę, nie można dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że wniosek nie może zostać uwzględniony. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.