V SA/Wa 2177/16

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A.w W. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu pomocy dla wstępnie uznanych grup producentów owoców i warzyw postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Spółka z o.o. A-N z siedzibą w W. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazano, iż kapitał zakładowy Spółki wynosi [...] zł, wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok wynosi [...] zł, natomiast wysokość straty za ostatni rok obrotowy wyniosła [...] zł. Skarżąca wskazała, iż posiada rachunek bankowy na którym zgromadzono środki pieniężne w wysokości [...] zł. Ponadto oświadczyła, iż na dzień 31 grudnia 2015 r. stan środków w kasie wynosił [...] zł, zaś zobowiązania stałe wynosiły [...] zł. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść wydatku w wysokości [...] zł tytułem wpisu sądowego. Wyjaśniono przy tym, iż co prawda Spółka jest właścicielem nieruchomości o pow. 0,1494 ha o wartości [...] zł, jednakże nieruchomość ta jest obciążona hipotekami przymusowymi w łącznej wysokości [...] zł. Zarządzeniem z dnia 3 października 2016 r. wezwano Spółkę do złożenia dokumentów, pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej. W odpowiedzi skarżąca nadesłała pismo z dnia 24 października 2016 r., do którego załączyła kopie: zeznań podatkowych CIT-8 za 2014 i 2015 r., deklaracji podatku VAT za drugi i trzeci kwartał 2016 r., sprawozdań finansowych za 2014 i 2015 r., sprawozdania zarządu z działalności Spółki w roku 2014, rachunków zysków i strat za 2014 i 2015 r., bilansów z uwzględnieniem bufora za 2014 i 2015 r., protokołów zgromadzenia wspólników z dnia 7 lipca 2015 r. i z dnia 30 czerwca 2016 r., wartości bilansowych na dzień 30 września 2016 r., wypowiedzenia umowy rachunku bankowego z dnia 7 listopada 2014 r. oraz dokumentów określających należności Spółki za obsługę prawną za 2015 i 2016 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. W pierwszej kolejności przypomnieć należy, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Jednocześnie, trzeba podkreślić, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych (por. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Rozpoznając przedmiotowy wniosek uznano, iż nie zachodzą przesłanki przemawiające za jego uwzględnieniem. Należy przede wszystkim pamiętać, iż wnioskująca jest przedsiębiorcą mającym status osoby prawnej, która jako podmiot tego rodzaju winna w procedurze planowania wydatków, uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Zgodnie z utrwalonym poglądem orzecznictwa, skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, zaś podmiot prowadzący działalność gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podnosi się, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji, każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienia od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (zob. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r., sygn. akt FZ 478/04). Analizując sytuację majątkową Spółki wskazać należy, iż z przedłożonych bilansów Spółki za lata 2014-2015 wynika, iż na koniec 2013 r. skarżąca dysponowała majątkiem trwałym o wartości 323.214.118,26 zł, posiadała także aktywa obrotowe o wartości 34.469.654,19 zł. Łączna wartość aktywów Spółki w roku 2013 wyniosła 357.683.772,45 zł. W roku 2014 wartość aktywów trwałych wyniosła 12.170.694,74 zł, aktywów obrotowych 31.603.247,61 zł, zaś ich łączna wartość wyniosła 43.773.942,35 zł. Z kolei w roku 2015 wartość aktywów trwałych wynosiła 12.101.391,60 zł, zaś aktywów obrotowych – 30.183.860,99 zł. Wszystkie wskazane powyżej wartości wielokrotnie zatem przewyższają wysokość należnego w niniejszej sprawie wpisu sądowego. Przypomnieć w tym miejscu należy, iż w orzecznictwie dotyczącym porównywania wysokości ciążących na stronie kosztów sądowych z posiadanym majątkiem podnosi się, iż osoba prawna nie zasługuje na zwolnienie z kosztów sądowych gdy dysponuje majątkiem, którego wartość przewyższa wysokość wymaganego wpisu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 marca 2012 r., sygn. akt II GZ 89/12). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt II GZ 478/12). Odnosząc się do stanowiska skarżącej w tym zakresie zauważyć należy, iż w uzasadnieniu wniosku eksponuje ona jedynie okoliczność posiadania nieruchomości o wartości [...] zł, co faktycznie zostało uwidocznione w analizowanym bilansie za 2015 r. oraz fakt, że nieruchomość ta została obciążona hipotekami przymusowymi, jednakże milczeniem pomija, iż z tego samego dokumentu wynika, że na koniec 2015 r. posiadała ona również urządzenia techniczne i maszyny o wartości [...] zł, środki trwałe w budowie o wartości [...] zł, zaliczki na środki trwałe w budowie o wartości [...] zł, jak również aktywa obrotowe o wartości [...] zł. Okoliczność, iż Spółka posiadała środki trwałe również w 2016 r. potwierdza przedłożony wykaz, z którego wynika, że na dzień 30 września 2016 r. ich wartość wynosiła [...] zł. Mając zatem na uwadze wskazane wyżej stanowisko orzecznictwa, przyjąć należy, iż Spółka nie była pozbawiona od roku 2013 r. majątku, a wręcz przeciwnie dysponowała majątkiem o znacznej wartości, wobec czego prowadząc działalność gospodarczą, jak również licząc się z możliwością wystąpienia sporów sądowych, winna ona dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby zabezpieczyć z niego sumy potrzebne na pokrycie ewentualnych kosztów sądowych. Zauważyć następnie należy, iż Spółka nadal prowadzi działalność gospodarczą, nie znajduje się w stanie likwidacji, nie wszczęto wobec niej postępowania upadłościowego. Z analizy złożonych zeznań podatkowych CIT-8 wynika, że skarżąca w 2014 r. uzyskała przychód w kwocie [...] zł, zaś w roku 2015 przychód w wysokości [...] zł. Istotne jest przy tym to, że w roku 2016 Spółka kontynuuje prowadzenie działalności gospodarczej, co wynika z przedłożonych deklaracji VAT-7. Odnosząc się do podnoszonej przez Spółkę straty podatkowej podnieść trzeba, iż okoliczność ta nie może znaleźć uznania w świetle reguł jakimi należy kierować się przy ocenie zdolności majątkowych przedsiębiorców. Jak to się bowiem podkreśla w orzecznictwie, w obrocie gospodarczym przyjmuje się, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13). W postanowieniach z dnia 22 marca 2011 r. o sygn. akt II GZ 112/11 i z dnia 19 listopada 2004 r. o sygn. akt I FZ 436/04, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Przypomnieć również należy, iż w przypadku przedsiębiorców (a do takich niewątpliwie należy skarżąca) miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejszy zatem jest fakt uzyskiwania przychodów i poziom, na jakim przychody te się kształtują (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2010 r. o sygn. akt I FZ 10/10). Odnosząc się do podnoszonych przez Spółkę trudności finansowych, zauważyć należy że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 191/11). W orzecznictwie wskazuje się również, że nawet brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości. W postanowieniu z dnia 4 września 2014 r. o sygn. akt V SAB/Wa 5/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, iż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Jeżeli więc przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą, to mu się ona opłaca, nawet jeśli przejściowo ma pewne kłopoty finansowe. W przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności. Jeżeli natomiast przedsiębiorca faktycznie działalności nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje i nie wniósł o ogłoszenie upadłości, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Warte podkreślenia jest przy tym to, iż postanowienie to zapadło po uchyleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny wcześniejszego postanowienia odmawiającego zwolnienia Spółki z kosztów sądowych, a następnie zostało utrzymane przez sąd drugiej instancji postanowieniem z dnia 30 października 2014 r. o sygn. akt II GZ 709/14. Niezależnie od podniesionych wyżej przyczyn dla których nie można było uwzględnić wniosku skarżącej, zwrócić również należało uwagę na stwierdzone wątpliwości jakie ujawniły się podczas analizy oświadczeń skarżącej złożonych we wniosku na formularzu PPPr z dnia 20 września 2016 r. oraz dokumentów przedstawionych przy piśmie z dnia 24 października 2016 r. Przede wszystkim wskazać należy, iż we wniosku sporządzonych na formularzu PPPr Spółka oświadczyła, iż posiada rachunek bankowy na którym zgromadzono środki pieniężne w wysokości 12.206,93 zł. Z kolei odpowiadając na zarządzenie z dnia 3 października, którym wezwano ją m. in. do złożenia pełnych wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu od 1 czerwca 2016 r. do dnia otrzymania niniejszego wezwania, ewentualnie dokumentu bankowego, z którego wynika zamknięcie, zajęcie bądź blokada rachunku, skarżąca przedstawiła kopię dokumentu bankowego z dnia 7 listopada 2014 r., z którego wynika, że z uwagi na niedotrzymanie warunków umowy, Bank Gospodarki Żywnościowej S. A. Oddział w L. wypowiedział Spółce umowę rachunku bankowego, wzywając jednocześnie do zapłaty zadłużenia w wysokości 24 zł. Wobec powyższego nie jest jasne, czy skarżąca posiadała rachunek bankowy na dzień złożenia wniosku na formularzu PPPr, tj. na dzień 20 września 2016 r., jak również nie można potwierdzić, iż stan wskazanego we wniosku rachunku wynosił [...] zł, a także na jaki dzień saldo rachunku stanowiło wartość wskazaną w rubryce nr 9.3 wniosku. Mając na uwadze powyższe przypomnieć należy, iż odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, iż dopiero na podstawie wyciągów z rachunków bankowych z okresu ostatnich kilku miesięcy (minimum 3), możliwe jest dokonanie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej strony we wcześniejszym okresie oraz na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wyciąg z rachunku bankowego obejmujący krótszy okres czasu nie odzwierciedla bowiem przebiegu zmian sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji postanowienia.