V SA/Wa 252/16

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 2 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. B. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] grudnia 2015 r. Nr [...] w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. P. B. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 100 zł wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, posiada nieruchomość rolną o pow. 57,2452 ha, a także przedmioty o wartości powyżej 5.000 zł związane z działalnością gospodarczą, natomiast nie posiada innych nieruchomości ani zasobów pieniężnych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż osiąga miesięczne dochody: z tytułu stosunku pracy w wysokości 1.850,00 zł miesięcznie oraz z tytułu renty inwalidzkiej w wysokości 663,20 zł (po potrąceniach komorniczych w wysokości 415,71 zł, a także z działalności gospodarczej do stycznia 2016 r. w wysokości 21.218, 41 zł. Skarżący wskazał nadto, iż dochód jego żony wyniósł w 2015 r. – 4.773,32 zł. Dodatkowo wskazał, iż prowadzona przez niego działalność gospodarcza opiera się obecnie na wynajmie części pomieszczeń, w których w przeszłości wykonywał działalność gospodarczą, zaś przychody z najmu są jednocześnie przychodami z działalności gospodarczej. Wnioskodawca opisał miesięczne wydatki stałe, do których zaliczył opłaty za gaz i prąd w wysokości 460 zł, opłaty za wodę i kanalizację w wysokości 60 zł, koszty związane z ogrzewaniem mieszkania w wysokości 350 zł, telefon – 100 zł, ubezpieczenie na życie – 60 zł, a także pozostałe wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego w wysokości 1.200 zł. Uzasadniając wniosek powołał się na "brak znacznych dochodów; utrzymywanie się przede wszystkim ze stosunku pracy przy uprzednim funkcjonowaniu w układzie właściciel dobrze prosperującej firmy; niemożność funkcjonowania w systemie przed wydaniem decyzji starosty kościańskiego zakazującej prowadzenia działalności gospodarczej; obsługa zobowiązań powstałych przed wprowadzeniem zakazu prowadzenia stacji diagnostycznej, które w przeszłości były pokrywane z dochodu stacji". Do wniosku załączył ewidencję środków trwałych za rok 2016 oraz oświadczenie o wysokości kredytów oraz wysokości obciążeń. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 22 kwietnia 2016 r. wnioskodawca wyjaśnił, iż zamieszkuje w nieruchomości, której jest współwłaścicielem w 1/5 wraz z rodzeństwem. Skarżący prowadzi działalność rolniczą i otrzymuje dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych. Miesięczny przychód z wynajmowania przez skarżącego pomieszczeń wynosi 5.100 zł. Żona wnioskodawcy nie posiada żadnych nieruchomości i otrzymuje rentę inwalidzką wypłacaną w okresach kwartalnych, zaś dwójka jego dorosłych dzieci nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa domowego. Skarżący posiada rachunek bankowy, który został zajęty w postępowaniu egzekucyjnym. Do pisma skarżący załączył kopie następujących dokumentów: umowy najmu pomieszczenia z dnia 24 sierpnia 2009 r.; umowy dzierżawy z dnia 7 września 2010 r.; odpisów zeznań podatkowych swoich i żony za lata 2014 i 2015; potwierdzenia wypłaty świadczenia KRUS za II kwartał 2016 r. na rzecz żony; pocztowego potwierdzenia wypłaty/odbioru świadczenia ZUS za styczeń 2016 r.; aneksu do umowy o pracę z dnia 1 stycznia 2016 r.; potwierdzenia salda w ING Banku Śląskim z dnia 31 grudnia 2015 r.; decyzji S. K. z dnia 16 lipca 2010 r.; zawiadomienia o wszczęciu egzekucji, zawiadomienia o wszczęciu egzekucji z nieruchomości i wezwania do zapłaty należności z dnia 11 kwietnia 2016 r. Ponadto wnioskodawca przedstawił dwa dokumenty własnoręcznie sporządzone: "Określenie rozmiaru i rodzaju prowadzonej działalności rolniczej" oraz "Spis średniomiesięcznych wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego". Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a." – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia omawianych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu referendarza lub sądu rozpoznającego wniosek. Przed wyłożeniem motywów dla których odmówiono przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W niniejszej sprawie należny jest stały wpis sądowy w wysokości 100 zł, zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193). W tym kontekście uznano, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem wnioskodawca nie wykazał, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jego osoby. Po pierwsze wskazać należy, że nie sposób przyjąć by rodzina skarżącego znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro oboje małżonkowie osiągają stałe dochody, zaś skarżący posiada majątek nieruchomy i ruchomy o znacznej wartości. W tym zakresie wskazać należy, iż wnioskodawca uzyskuje miesięczne dochody z tytułu umowy o pracę w wysokości 1.850 zł, z tytułu umowy dzierżawy w wysokości 5.000 zł (umowa z dnia 7 września 2010 r., k. 31 akt) oraz umowy najmu w wysokości 100 zł (umowa z dnia 24 sierpnia 2009 r., k. 30 akt), a także rentę inwalidzką w wysokości 415,71 zł (wypłata w miesiącu styczniu 2016 r. w wysokości 431,53 zł; k. 64 akt). Ponadto wnioskodawca prowadzi działalność rolniczą, z której uzyskał przychód w 2015 r. w wysokości 100.000,00 zł (oświadczenie na k. 38 akt), otrzymuje również dopłaty do gruntów rolnych, których wysokości skarżący nie ujawnił. Jak wynika ze złożonych zeznań podatkowych za lata 2014 i 2015, skarżący osiągał przychody z tytułu działalności gospodarczej: 407.941,75 zł w 2014 r. (k. 49 akt) i 117.050,70 zł w 2015 r. (k. 56 akt), jak również dochody ze stosunku pracy i renty: 21.273,56 zł w 2014 r. (k. 52 akt) i 27.934,64 zł w 2015 r. (k. 59 akt). Żona wnioskodawcy otrzymuje rentę inwalidzką – w II kwartale 2016 r. w wysokości 1.224,04 zł (k. 63 akt), zaś jej przychów w 2015 r. wyniósł 4.773,32 zł (k. 48 akt). Przywołać w tym miejscu wypada stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, iż "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę". Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku" (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazać następnie należy, iż wnioskodawca posiada nieruchomość rolną o pow. 57,24 ha, jest współwłaścicielem w 1/5 nieruchomości, w której zamieszkuje, posiada również wiele rzeczy ruchomych o wartości ponad 5.000 zł, co obrazuje ewidencja środków trwałych z roku 2016 (k. 19-20 akt). Przypomnieć zatem trzeba, iż w orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Odnosząc się do wykazanych przez wnioskodawcę wydatków (spis wydatków na k. 39 akt) podnieść należy, iż oceniając spełnienie przesłanek do udzielenia stronie prawa pomocy należy brać pod uwagę wyłącznie wydatki, które są niezbędne dla utrzymania. Analiza wydatków jakie ponosi rodzina wnioskodawcy prowadzi do wniosku, że jest on w stanie ponieść opłatę sądową w wysokości 100 zł poprzez ograniczenie innych wydatków, których nie można zaliczyć do kategorii "niezbędnych dla utrzymania". W tym zakresie wskazać należy choćby na oświadczony wydatek na telefon w wysokości 100 zł, zatem w wysokości odpowiadającej wpisowi sądowemu. Pamiętać należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na spłatę innych zobowiązań, których nie można zaliczyć do wskazanej wyżej kategorii. Odnosząc się wskazanego zadłużenia (spłata kredytów – k. 21 akt) zauważyć należy, iż nie można przyjąć jakoby zobowiązania prywatne skarżącego miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Kredyt zaciągnięty przez skarżącego nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Na koniec warto wskazać, iż sytuacja majątkowa wnioskodawcy była już przedmiotem analizy dokonywanej w innych, zainicjowanych przez skarżącego postępowaniach o prawo pomocy. Dla przykładu wskazać można na postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 września 2015 r. o sygn. akt II FZ 776/15, który oddalając zażalenie skarżącego zauważył, iż obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny (por. także postanowienia NSA: z dnia 6 października 2015 r. o sygn. akt II FZ 688/15; z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt II FZ 1049/15). Z tych względów uznano, że skarżący nie wykazał tego, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co z kolei powoduje, że na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.