V SA/Wa 2910/16

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z sierpnia 2016 r. (brak daty dziennej) Nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. K. K. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi z synem, nie posiada nieruchomości ani zasobów pieniężnych, natomiast jest współwłaścicielem przyczepy rolniczej. W rubryce 10 wniosku oświadczyła, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 1.800 zł z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Skarżąca przedstawiła miesięczne zobowiązania i stałe wydatki, do których zaliczyła: dzierżawę gruntów ornych i łąk – 184 zł, wodę – 50 zł, prąd – 75 zł, gaz (butla) – 50 zł, ogrzewanie – 200 zł, pakiet TV, internet, telefon – 60 zł, ubezpieczenie – 75 zł, wyżywienie – 700 zł, środki czystości – 180 zł, przedszkole – 90 zł oraz paliwo – 150 zł. W uzasadnianiu podniosła, iż jest matką samotnie wychowującą dziecko, utrzymuje się z gospodarstwa rolnego, wydzierżawia 12 ha ziemi rolnej oraz 4 ha łąk, w prowadzeniu gospodarstwa rolnego pomagają jej rodzice. Z uwagi na to, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, zarządzeniem z dnia [...] r. wezwano ją do dodatkowego oświadczenia poprzez udzielenie konkretnych informacji oraz złożenie określonych dokumentów. W odpowiedzi skarżąca nadesłała pismo z dnia [...] r., w którym wyjaśniła, iż mieszka z rodzicami i partycypuje w kosztach "co do zajmowanego lokalu" w wysokości 200 zł miesięcznie, jednakże samodzielnie ponosi wydatki związane ze swoim utrzymaniem (samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe). Prowadzenie gospodarstwa rolnego przez skarżącą polega na uprawie gruntów rolnych i hodowli bydła, zaś w przypadku wystąpienia nadwyżek również na sprzedaży płodów rolnych. Wnioskodawczyni otrzymała "w ostatnim roku" dopłaty bezpośrednie w kwocie 18.800 zł. Skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej, zaś pomoc rodziców polega na pracy w jej gospodarstwie rolnym i doradztwie. Oświadczyła także, iż "jedynymi źródłami finansowania egzystencji wnioskodawczyni są dopłaty bezpośrednie z Agencji oraz przychody ze sprzedaży wykazane w przedstawionych załącznikach, które służą lub mogą służyć finansowaniu obsługi prawnej". Do pisma załączyła następujące dokumenty: oświadczenie z dnia [...] r. (wskazane wśród załączników jako oświadczenie z dnia [...] r. z załącznikami) o przychodach, nakładach na gospodarstwo rolne oraz wydatkach na gospodarstwo domowe i innych zobowiązaniach do zapłaty w roku 2016; oświadczenie z dnia [...] r. dotyczące dzierżawy gruntów rolniczych; kopię zeznania podatkowego za rok 2015; informację z dnia [...] r. z ośrodka pomocy społecznej; kopię pisma Prezesa ARiMR z dnia [...] r. o potrąceniu kwoty 18.881,42 zł; wyciąg z rachunku bankowego z okresu od 1 maja 2016 r. do 17 stycznia 2017 r.; a także kopie faktur dokumentujących sprzedaż płodów rolnych i bydła oraz nakłady na gospodarstwo rolne. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Oceniając złożone przez wnioskodawczynię oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania uznano, iż nie wykazała tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż na podstawie złożonych przez skarżącą oświadczeń nie można w sposób pewny i jednoznaczny ustalić rzeczywistej wysokości jej miesięcznych dochodów. W tym zakresie zauważyć należy, iż we wniosku PPF skarżąca oświadcza, że uzyskuje miesięczny dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 1.800 zł. Z kolei w piśmie z dnia [...] r. jej pełnomocnik wskazuje, iż jedynymi źródłami finansowania egzystencji wnioskodawczyni są dopłaty bezpośrednie z Agencji oraz przychody ze sprzedaży wykazane w przedstawionych załącznikach. W załączonym do tego pisma oświadczeniu skarżącej z dnia [...] r. (omyłkowo datowanego na rok 2016) wynika, że w 2016 r. skarżąca osiągnęła przychód ze sprzedaży bydła w wysokości 2.941,64 zł oraz ze sprzedaży zboża w wysokości 15.824,24 zł. Wartości te dokumentują również załączone kopie faktur sprzedaży. Ponadto skarżąca otrzymała w 2016 r. dopłaty bezpośrednie w wysokości 18.881,42 zł, które uległy potrąceniu, co wynika z pisma Prezesa ARiMR z dnia [...] r. Dodatkowo z przedłożonej kopii zeznania podatkowego skarżącej za rok 2015 wynika, że osiągnęła ona przychód w wysokości 1.114,94 zł z tytułu działalności wykonywanej osobiście. Zeznania podatkowego za rok 2016 wnioskodawczyni nie przedstawiła. Należało przy tym wziąć z urzędu pod uwagę również informacje pochodzące z Wykazu beneficjentów Wspólnej Polityki Rolnej udostępnionego przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi za pośrednictwem strony internetowej http://beneficjenciwpr.minrol.gov.pl, z którego wynika, że w roku 2015 skarżąca pobrała płatności w łącznej kwocie 13.109,58 zł. W ocenie referendarza sądowego, wszystkie te oświadczenia i dokumenty na ich potwierdzenie nie pozwalają na ustalenie bez żadnych wątpliwości jaka jest wysokość miesięcznego dochodu wnioskodawczyni. Zauważyć bowiem należy, iż oświadczony przychód – jak się zdaje roczny (w 2016 r.) – obejmuje tylko trzy transakcje sprzedaży dokonane w okresie pomiędzy 18 maja a 9 września 2016 r., z kolei dopłaty przyznane na rok 2016 – stanowiące według oświadczenia samej skarżącej "jedyne źródło finansowania egzystencji" – zostały potrącone w całości. Można zatem przyjąć – co odpowiada oświadczeniu skarżącej z dnia [...] r. – że osiągnęła ona roczny przychód w wysokości 18.765,88 zł. Aby zatem obliczyć miesięczny dochód skarżącej (nawet w przybliżeniu), należy oświadczony przychód pomniejszyć o koszty jego uzyskania oraz ustalić różnicę z okresu 12 miesięcy (w roku 2016). Prowadzi to z kolei do przyjęcia niewiarygodności oświadczeń skarżącej w tym przedmiocie. Skoro bowiem sama oświadcza, że w roku 2016 poniosła nakłady na gospodarstwo rolne w łącznej wysokości 41.600 zł, to w konsekwencji oznaczać to musi, że nie osiągnęła w tym roku żadnego dochodu, mając przy tym na uwadze również potrącenie przyznanych jej płatności. Kierując się zatem zdrowym rozsądkiem i zasadami doświadczenia życiowego nie sposób przyjąć by skarżąca osiągała miesięczny dochód w wysokości 1.800 zł (zgodnie z oświadczeniem w rubryce nr 10 wniosku PPF), a jednocześnie ponosiła same tylko nakłady na gospodarstwo w miesięcznej wysokości około 3.467 zł (różnica po zaokrągleniu). Kontynuując powyższy wątek nie można pominąć tego, że prócz nakładów na działalność rolniczą skarżąca oświadcza także wydatki związane z egzystencją. Wskazać zatem należy, iż w formularzu PPF wskazuje swoje miesięczne stałe wydatki w łącznej wysokości 1.814 zł. Z kolei w oświadczeniu z dnia [...] r. określa łączną kwotę wydatków na gospodarstwo domowe w wysokości 15.100 zł rocznie (w roku 2016) co pozwala na określenie średniej miesięcznej wysokości tego rodzaju wydatków w wysokości 1.259 zł (po zaokrągleniu). Niezależnie zatem czy przyjąć, że miesięczne wydatki związane z mieszkaniem i utrzymaniem wynoszą w przypadku skarżącej 1.814 zł czy 1259 zł, to po ich zsumowaniu z nakładami na gospodarstwo rolne konkluzja może być tylko jedna, mianowicie taka, że skarżąca nie osiąga żadnych dochodów. Zresztą jak wynika z omawianego oświadczenia z dnia [...] r. wnioskodawczyni zdaje się temu nie zaprzecza, skoro w podsumowaniu sama wskazuje na ujemną wartość jej dochodu za 2016 r.: – (minus) 57.813,18 zł. Reasumując powyższe, nie można uznać za wiarygodne, by skarżąca nie osiągając dochodu ponosiła stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w wysokości od 1.259 do 1.814 zł miesięcznie. Zasady logiki nakazują bowiem przyjąć, że dokonywane w danym miesiącu wydatki muszą znaleźć pokrycie w dochodach osiąganych w zbliżonym przedziale czasowym. Wnioskodawczyni nie wyjaśnia natomiast, skąd czerpie środki pieniężne na pokrycie wskazanych wydatków, zważywszy na to, że oświadcza także udział we wspólnych kosztach mieszkania z rodzicami. Podnieść następnie należy, iż nie można podzielić stanowiska skarżącej o samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa domowego. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa (por. postanowienie NSA z dnia z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13). Zauważyć zatem należy, iż wnioskodawczyni sama wskazuje, że partycypuje w kosztach wspólnego mieszkania z rodzicami w wysokości 200 zł. Niezależnie od tego nie sposób nie dostrzec, że jedynym oświadczonym majątkiem skarżącej jest w zasadzie jedna przyczepa rolnicza o wartości 45.000 zł, natomiast nie posiada ona ani nieruchomości (w tym rolnych) ani nawet sprzętu rolniczego by prowadzić swoje gospodarstwo rolne. Sama zresztą przyznaje, że w prowadzeniu tego gospodarstwa pomagają jej rodzice. W ocenie referendarza sądowego pomoc rodziców skarżącej nie sprowadza się przy tym jedynie do doradztwa czy fizycznej pracy w rolnictwie, lecz wykazuje również cechy powiązań o charakterze finansowym. W tym zakresie wskazać w pierwszej kolejności należy, iż z oświadczenia skarżącej z dnia [...] r. wynika, iż wydzierżawiła ona grunty rolnicze od właścicieli B.i C. K. na okres od 27 kwietnia 2012 r. do 31 sierpnia 2022 r. i ponosi z tego tytułu czynsz w wysokości 184 zł miesięcznie. Na podstawie akt administracyjnych sprawy ustalić z kolei można, że B. i C.K. są rodzicami wnioskodawczyni. Co więcej, analiza przedłożonego wyciągu z rachunku bankowego skarżącej prowadzi do wniosku, że dokonuje ona przelewów bankowych na rzecz swojej matki – B. K.. W okresie od 1 maja 2016 r. do 17 stycznia 2017 r. dokonała trzech przelewów tytułem "Przekazanie środków" w wysokości: 7.500 zł (8.06.2016 r.), 15.500 zł (29.06.2016 r.) oraz 15.500 zł (4.10.2016 r.). Zatem w samym tylko okresie, z którego pochodzi wyciąg, skarżąca przelała na rachunek należący do jej matki kwotę 38.500 zł. Wobec barku wyjaśnień skarżącej w tym przedmiocie, godzi się przyjąć, że pomiędzy skarżącą a jej matką istnieje powiązanie o charakterze pieniężnym. Wszystkie wyłuszczone okoliczności pozwalają w konsekwencji na stwierdzenie, że skarżąca nie tylko wspólnie z rodzicami prowadzi gospodarstwo rolne ale również pozostaje z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Przyjmując takie założenie podnieść z kolei należy, iż wnioskodawczyni nie ujawnia stanu majątkowego posiadania swoich rodziców, nie przedkłada również wyciągów z posiadanych przez nich rachunków bankowych (przynajmniej z ujawnionego rachunku matki), do czego była wzywana zarządzeniem z dnia [...] r. Nie bez znaczenia pozostaje przy tym okoliczność, iż na podstawie przywołanego już wcześniej Wykazu beneficjentów Wspólnej Polityki Rolnej ustalić można, że B. K. również otrzymała płatności w roku 2015 (60.348,13 zł), co może świadczyć, że prowadzi również odrębną od córki działalność rolniczą. Niezależnie jednak od przyjęcia samodzielnego bądź wspólnego z rodzicami prowadzenia przez wnioskującą gospodarstwa domowego, to i tak pamiętać należy o wzajemnych obowiązkach między rodzicami i dziećmi wynikającymi z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm.; zwanej dalej: "k.r.o."). Zgodnie z treścią art. 87 k.r.o. rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie, zaś art. 128 k.r.o. stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15). W konsekwencji dla oceny, czy strona jest w stanie ponieść koszty postępowania, istotne znaczenie mają okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz wysokość dochodów strony i jej rodziny. Strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, lecz również podać dokładne dane o swoim stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Brak oświadczeń w tym zakresie wpływa negatywnie na ocenę wniosku skarżącej. Reasumując podnieść należy, iż z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawczynię, nie można dokonać oceny, czy spełnia ona ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że jej wniosek nie może zostać uwzględniony. Jak to bowiem słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.