V SA/Wa 3077/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Krystyna Madalińska-Urbaniak (spr.), Sędzia WSA - Beata Krajewska, Sędzia WSA - Dorota Mydłowska, Protokolant spec. - Anna Szaruch, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2016 r. sprawy ze skargi R. Z. na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności wynikającej z mandatu karnego: uchyla zaskarżoną decyzję. Przedmiotem skargi R. Z. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie jest decyzja Ministra Finansów z [...] maja 2015 r. nr [...] o utrzymaniu w mocy decyzji Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2015 r., znak: [...], odmawiającej umorzenia należności z tytułu grzywien nałożonych na zobowiązanego w postaci mandatów karnych kredytowanych: - seria CU nr [...] z dnia [...] maja 2013 r. w wysokości 500 zł, - seria CU nr [...] z dnia [...] maja 2013 r. w wysokości 500 zł, - seria CW nr [...] z dnia [...] października 2013 r. w wysokości 50 zł. Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym: R. Z.i poprzez przyjęcie mandatów karnych kredytowanych wskazanych w zaskarżonym rozstrzygnięciu, został zobowiązany do zapłaty nałożonych nimi grzywien, bowiem zgodnie z art. 98 § 3 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2013 r. poz. 395 z późn. zm.), mandaty te stały się prawomocne w dniu pokwitowania odbioru. Pismem z dnia 25 listopada 2014 r. zobowiązany zwrócił się do Wojewody [...] z wnioskiem o umorzenie należności. Wniosek uzasadnił problemami zdrowotnymi oraz trudną sytuacją finansową i rodzinną. Decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r., znak.: [...] Wojewoda [...] odmówił umorzenia przedmiotowych należności. D. No., pełnomocnik R. Z., pismem z dnia 25 lutego 2015 r., złożyła odwołanie od tej decyzji, w którym podtrzymała wniosek o umorzenie zobowiązań ze względu na ciężką sytuacją materialną. Decyzją z [...] maja 2015 r. nr [...] Minister Finansów utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy wskazał że R. Z. prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe. Zobowiązany w czerwcu 2014 r. uzyskał dochód w wysokości 1324,32 zł, w lipcu 2014 r. - 1325,83 zł, zaś aktualnie otrzymuje wynagrodzenie za pracę w miesięcznej wysokości 1290,00 zł netto. Ustalono, że skarżący deklaruje dochód z tytułu świadczenia rentowego w wysokości 597,02 zł miesięcznie. Nie posiada on żadnych ruchomości ani nieruchomości, aktualnie zamieszkuje wraz z bratem na stancji. Natomiast brat skarżącego nie pracuje, nie posiada żadnych źródeł dochodów, nie korzysta z pomocy społecznej, trenuje amatorsko sport oraz uczęszcza do policealnej szkoły zawodowej dla dorosłych. Skarżący w piśmie z dnia 30 kwietnia 2015 r. zadeklarował, iż brat sprawuje nad nim opiekę z uwagi na niepełnosprawność. Wydatki tego gospodarstwa domowego wynoszą ok. 1000,00 zł miesięcznie. Wśród nich zobowiązany wskazał opłaty za telefon - 30 zł, leki - 120 zł, zeszyty i podręczniki dla brata - 450 zł za cały rok szkolny. Skarżący wskazał również, iż ponosi opłaty za energię elektryczną oraz wodę jednak nie wykazał ich wysokości. Na podstawie orzeczenia z dnia 28 marca 2012 r. (wydane do dnia 31 marca 2015 r.), ustalono, że R. Z. posiada znaczny stopień niepełnosprawności, jednakże nie wynika z niego, aby wnioskodawca posiadał ograniczenia w wykonywaniu pracy. W przekazanych pismach znajdowała się także karta z pobytu w szpitalu od 7 lipca 2013 r. do 9 sierpnia 2013 r., z rozpoznaniem zaburzeń schizoafektywnych. Organ podniósł, że skarżący zadeklarował, iż leczy się psychiatrycznie oraz ponosi duże wydatki na leki. Jednakże powyższe informacje nie zostały potwierdzone w oświadczeniu z dnia 30 kwietnia 2015 r., a skarżący nie przedstawił także - pomimo wezwania - orzeczenia o niepełnosprawności w okresie po 31 marca 2015 r. Minister Finansów badając sprawę uznał, że zebrany do tej pory materiał dowodowy jest niewystarczający dla oceny sytuacji materialnej skarżącego, w związku z czym pismem z dnia 24 kwietnia 2015 r. wezwał do dostarczenia dowodów określających jego sytuację materialną. W szczególności wątpliwości organu odwoławczego budziła kwestia aktualnych dochodów zobowiązanego, jego sytuacja zdrowotna oraz kwestia ponoszenia kosztów utrzymania gospodarstwa domowego. Pismem z dnia 30 kwietnia 2015 r. skarżący wskazał, iż aktualnie otrzymuje wynagrodzenie za pracę (1290 zł) oraz świadczenia rentowego (597,02 zł), co daje miesięczny dochód w wysokości 1887,02 zł. Organ podniósł, iż kwota ta jest większa niż minimum socjalne ogłaszane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w grudniu 2014 r. Ustalono, że skarżący zamieszkuje wraz z bratem, zaś miesięczne wydatki związane z utrzymaniem dwuosobowego gospodarstwa domowego oraz zaspokajaniem osobistych potrzeb wynoszą ok. 1000 zł. Skarżący nie zadeklarował, w jakiej wysokości i jakie konkretne wydatki są przez niego ponoszone (wskazanie jedynie miesięcznych opłat za telefon - 30 zł, leki - 120 zł, materiały szkole - 45 zł). Nie wyjaśnił również w jakiej wysokości ponosi opłaty za energie elektryczna i wodę. Organ odwoławczy mając na uwadze sytuację tego gospodarstwa domowego oraz doświadczenie życiowe stwierdził, iż deklarowane dochody są wystarczające w stosunku do wykazywanych, koniecznych wydatków związanych z utrzymaniem. Wyjaśnił, iż nawet jeśli jednorazowe uregulowanie należności nie jest możliwe ze względu na konieczne wydatki związane z utrzymaniem, możliwe są inne rodzaje ulg, jak rozłożenie na raty bądź odroczenie terminu zapłaty należności, które umożliwiają spłatę zaległości w bardziej dogodnej formie. Zdaniem organu ustalone w sprawie okoliczności nie pozwalają na stwierdzenie, że w przedmiotowej sprawie występuje ważny interes dłużnika. Minister stwierdził, ze wnioskodawca leczy się psychiatrycznie oraz posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Jednakże, jak zauważał organ, orzeczenie w tym zakresie miało jednak charakter czasowy (wydane do dnia 31 marca 2015 r.), a skarżący pomimo wezwania nie przekazał żadnych informacji na temat swojego aktualnego stanu zdrowia oraz nie udowodnił, aby jego stan zdrowia w jakikolwiek sposób ograniczał jego zdolności płatnicze. Podniósł, że przedstawione orzeczenie o niepełnosprawności, ani żaden inny dokument nie wskazują, aby wnioskodawca posiadał ograniczenia w wykonywaniu pracy. Zdaniem organu biorąc pod uwagę okres przedawnienia grzywny (3 lata zgodnie z art. 45 § 3 Kodeksu wykroczeń), oraz fakt, że skarżący aktualnie pracuje zarobkowo oraz otrzymuje rentę, szansa uzyskania środków umożliwiających dobrowolną zapłatę lub egzekucję przynajmniej części należności do czasu upływu okresu przedawnienia grzywny jest bardzo wysoka. Z tego względu przesłanka z art. 56 ust. 1 pkt 3 ustawy o finansach publicznych w niniejszej sprawie nie zachodzi. Zdaniem organu umorzenie przedmiotowej należności ze względu na jej charakter naruszałoby interes publiczny. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył R. Z. reprezentowany przez pełnomocnika D. N. ( matkę ). W skardze podniesiono, że skarżący choruje od 2009 r. i stwierdzono u niego chorobę dwubiegunową afektywną. Podniesiono, że w okresach jej wzmożonego natężenia skarżący nie jest świadomy swoich czynów. W skardze pełnomocnik skarżącego (matka) przedstawiła swoją trudną sytuację rodzinną i materialną. W odpowiedzi na skargę Minister Finansów wniósł o jej oddalenie, podtrzymał argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z przepisem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Na mocy art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. ; dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Badając prawidłowość zaskarżonej decyzji według powyższych kryteriów, Sąd stwierdził, że została ona podjęta z naruszeniem przepisów prawa materialnego oraz procedury administracyjnej, które to uchybienia mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznawana sprawa zainicjowana została wnioskiem skarżącego z 25 listopada 2014 r. o umorzenie należności z tytułu grzywien (w wysokości łącznej 1050zł.) nałożonej mandatami karnymi kredytowanymi . Wobec tak sformułowanego żądania skarżącego zastosowanie w sprawie miał art. 64 ust. 1 ustawy o finansach publicznych, który stanowi że właściwy organ, na wniosek zobowiązanego, może udzielać określonych w art. 55 ulg (w tym umorzyć należność) w spłacie zobowiązań z tytułu należności, o których mowa w art. 60 ustawy. Przesłanki umarzania w całości należności (w odniesieniu do osób fizycznych) zawarte zostały w art. 56 ust. 1 pkt 1, 3 i 5 ustawy o finansach publicznych. Są nimi następujące sytuacje: 1. osoba zmarła, nie pozostawiając żadnego majątku albo pozostawiła majątek niepodlegający egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawiła przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty 6.000 zł; 2. zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji tej należności lub postępowanie egzekucyjne okazało się nieskuteczne; 3. zachodzi ważny interes dłużnika lub interes publiczny. Z art. 64 ust. 1 i art. 55 i 56 u.p.f. wynika, że decyzje wydawane na podstawie tych przepisów mają charakter decyzji uznaniowych. Uznanie administracyjne charakteryzuje się tym, że organ administracji publicznej ma możliwość wyboru pozytywnego lub negatywnego dla strony rozstrzygnięcia. Oczywistym przy tym jest, że wydanie aktu uznaniowego poprzedzać winno należyte zgromadzenie i przeanalizowanie materiału dowodowego, prawidłowe ustalenie stanu faktycznego i przeprowadzenie wnioskowania opartego na zasadach logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego. Wszystkie te elementy winny znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu podjętej decyzji. W szczególności, gdy decyzja jest dla strony niekorzystna, organ zobowiązany jest w sposób wyczerpujący wyjaśnić przyczyny i przebieg przeprowadzonego rozumowania. W ramach uznania administracyjnego, organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, co oznacza, że może - w przypadku stwierdzenia przesłanki - uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Rozstrzygnięcie to nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w myśl art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a., zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a. W świetle art. 67 u.f.p. do spraw dotyczących należności, o których mowa w art. 60, nieuregulowanych niniejszą ustawą stosuje się przepisy k.p.a. i odpowiednio przepisy działu III Ordynacji podatkowej. To zaś oznacza, że orzekając o umorzeniu należności, organ za podstawę rozstrzygnięcia może mieć albo przesłankę ważnego interesu dłużnika, albo przesłankę interesu publicznego, albo obie te przesłanki łącznie (por. wyrok NSA z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 335/13 i powołane w nim orzecznictwo oraz stanowisko doktryny, opubl. orzeczenia.nsa.gov.pl). Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ obowiązek wyważenia interesu publicznego z indywidualnym interesem strony, gdyż zobowiązuje go do tego art. 2 Konstytucji RP w każdym przypadku, w którym w sprawie ma zastosowanie norma prawna uzależniająca załatwienie sprawy od tzw. uznania administracyjnego. Decyzja o charakterze uznaniowym musi więc odpowiednio wyważać interesy przeciwstawnych stron - interesu obywatela z interesem publicznym, kierując się przy tym proporcjonalnością uwzględnienia obu rodzajów interesów (por. wyroki NSA z dnia 22 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 182/12, z dnia 21 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1632/12 i w sprawie II GSK 335/13, opubl. orzeczenia.nsa.gov.pl). W państwie prawa nie ma miejsca dla mechanicznie i sztywno pojmowanej nadrzędności interesu ogólnego nad interesem indywidualnym, o ile ten ostatni można uznać za słuszny interes. Oznacza to, że w każdym przypadku organ ma obowiązek wskazać nie tylko, o jaki interes ogólny (publiczny) chodzi, ale także, że jest on na tyle ważny i znaczący, iż bezwzględnie wymaga ograniczenia uprawnień indywidualnych obywateli (por. wyrok SN z dnia 18 listopada 1993 r., sygn. akt III ARN 49/93 opubl. OSNCP 1994/9/181, wyrok NSA z dnia 14 lipca 2015 r. sygn. II GSK 1341/14 opubl. orzeczenia.nsa.gov.pl ). W związku z powyższym dodać jedynie należy, że przesłanki "ważnego interesu dłużnika" oraz "interesu publicznego", to pojęcia nieostre. Z tego rodzaju niedookreślonego (nieostrego) pojęcia nie wynika swoboda wykładni prawa, lecz obowiązek precyzyjnego jego wyjaśnienia oraz kompetencja posługiwania się w jego stosowaniu zasadami prawa, a także ocenami pozaprawnymi, albowiem proces interpretacji pojęć nieostrych jest elementem wykładni prawa (por. wyrok NSA z dnia 25 lutego 1997 r., sygn. II SA/Lu 582/96). Nie budzi przy tym wątpliwości, że musi być on determinowany realiami stanu faktycznego sprawy. W orzecznictwie podkreśla się bowiem, że nie ma podstaw do przeciwstawiania interesu publicznego jako sprzecznego z indywidualnym interesem obywatela. Jakkolwiek w interesie publicznym leży, by wszyscy zobowiązani wywiązywali się z zapłaty należności stanowiących dochód państwa, to interes publiczny należy rozumieć nie tylko jako potrzebę zapewnienia maksymalnych środków po stronie dochodów w budżecie państwa, ale też jako ograniczenie jego ewentualnych wydatków np. na zasiłki dla bezrobotnych czy pomoc społeczna (por. wyrok NSA z dnia 30 maja 2001 r., sygn. III SA 830/00; czy WSA w Warszawie z dnia 8 marca 2011 r., sygn. akt V SA/Wa 2273/10 – baza orzeczeń nsa.gov.pl). Na koniec rozważań o charakterze ogólnym należy wskazać, że w orzecznictwie zanegowany został także pogląd Ministra Finansów wykluczający co do zasady możliwość umarzania należności o charakterze karnym ( por. wyroki NSA z dnia 3 grudnia 2012 r., sygn. akt II GSK 1227/12; z dnia 21 stycznia 2014 r. sygn.. II GSK 1632/12 , z dnia 24 kwietnia 2014 r. sygn. II GSK 335/13, z dnia 4 września 2014 r. sygn.. II GSK 1076/13 , z dnia 10 czerwca 2015 r. sygn. II GSK 1092/14 opubl. orzeczenia.nsa.gov.pl). Karny charakter dochodzonych należności sam w sobie nie może uzasadniać argumentu na temat wychowawczej roli kary i obowiązku jej poniesienia w każdej sytuacji życiowej ukaranego. Przechodząc do oceny sytuacji zaistniałej w sprawie niniejszej należy wskazać, że Sąd podziela pogląd organu, że sytuacja materialna strony skarżącej, aczkolwiek daleka od dostatniej , sama w sobie nie uzasadniałaby umorzenia należności w wysokości 1050 zł , a co najwyżej mogłaby spowodować udzielenie mniej definitywnej ulgi jak np. rozłożenie na raty. Skarżący pracuje, otrzymuje rentę, jego łączne dochody brutto przekraczają kwotę 1800 zł miesięcznie. Sąd podziela stanowisko organu, że skarżący nie wykazał, aby niepełnosprawność, z powodu której otrzymuje rentę, ograniczała jego zdolność do pracy zarobkowej. Również dobrowolne przyczynianie się do utrzymania niepracującego brata, co do którego brak jest podstaw do uznania, że nie ponosi swoich kosztów utrzymania z istotnego powodu, nie może stanowić argumentu za umorzeniem. Z kolei taką ważną okolicznością, którą należy uwzględnić przy ocenie sytuacji materialnej skarżącego jest dobrowolna pomoc matce i rodzeństwu, które się jeszcze uczy. Tu organ z pewnością niedostatecznie rozważył podnoszone przez stronę kwestie takie jak śmierć ojca , który utrzymywał rodzinę, brak świadczeń z ubezpieczenia społecznego, stan zdrowia matki. Kwestie te umknęły całkowicie uwadze organu odwoławczego, aczkolwiek w ocenie Sądu są podnoszone przez stronę konsekwentnie i są wiarygodne. Stanowi to niewątpliwie naruszenie art. 7 , 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. Należy też przypomnieć, że wnioskowy charakter postępowania nie zwalnia organu od działania z urzędu, zwłaszcza jeśli z okoliczności sprawy wynika, że strona jest życiowo nieporadna. Nade wszystko Sąd wskazuje, że organ błędnie ocenił znaczenie stanu psychicznego skarżącego w chwili popełniania wykroczeń, za które został ukarany mandatami karnymi. Jak wynika z treści znajdujących się w aktach kopii mandatów karnych skarżący został ukarany w dniu [...] maja 2013 r. za zaśmiecanie dworca PKP i zakłócanie porządku publicznego, zaś w dniu [...] października 2013 r. za spożywanie alkoholu w miejscu objętym zakazem. Jak wynika ze znajdującej się w aktach karty informacyjnej leczenia szpitalnego skarżący przebywał w szpitalu psychiatrycznym od 7.07.do 9.08.2013 r. z rozpoznaniem – zaburzenia schizoafektywne, typ maniakalny. Z karty tej wynika też, że pacjent był wielokrotnie hospitalizowany w szpitalach psychiatrycznych, w warunkach ambulatoryjnych leczy się niesystematycznie , odstawia leki, nadużywa alkoholu. Został przyjęty z powodu zaostrzenia objawów choroby. Przy przyjęciu był dysforyczny, pobudzony psychoruchowo. Organ w uzasadnieniu decyzji poświęcił wiele uwagi znaczeniu wykonania kary, praktycznie po raz kolejny wyraził pogląd, zanegowany w orzecznictwie, o sprzeczności zastosowania instytucji umorzenia grzywny z mandatu karnego z interesem publicznym. Niezależnie od nietrafności takiego założenia należy wskazać, że skoro organ podkreśla jak istotne z punktu widzenia interesu publicznego jest odbycie orzeczonej kary, nie powinien uchylać się od oceny podnoszonych przez ukaranego okoliczności dot. stopnia zawinienia. Prawo karne, w tym oczywiści prawo o wykroczeniach opiera się na zasadzie winy. Nie można więc dokonywać ocen i założeń dot. sprzeczności z interesem społecznym zastosowania umorzenia, a jednocześnie pomijać kwestie , które na popełnienie tego czynu wpłynęły lub mogły wpłynąć. Zdaniem Sądu w sprawie niniejszej ten związek jest ewidentny – wystarczy powiązać schorzenie strony z rodzajem wykroczeń, za które został ukarany mandatami karnymi. Powoduje to, że wszystkie rozważania organu dot. konieczności wykonania kary z uwagi na interes publiczny są całkowicie nietrafne. Należy zauważyć, że skarżący został ukarany w postępowaniu mandatowym, a więc uproszczonym, w którym nie przeprowadza się pełnego postępowania dowodowego . Okoliczność dot. stanu zdrowia psychicznego nie była więc w nim badana. Nie jest też trafne stanowisko organu, że skarżący mógł , nie czując się winny odmówić przyjęcia mandatu. Przecież opisane wyżej schorzenie może całkowicie znieść krytyczny stosunek do siebie, a przede wszystkim chory może nie być świadomy swojej choroby i konieczności leczenia. W ocenie Sądu nie da się pogodzić z interesem publicznym ignorowanie faktu, iż osoba chora i niezamożna musi ponieść dodatkową karę za swoją chorobę. Skoro organ czyni argumentem w swojej decyzji charakter zobowiązania, o którego umorzeniu rozstrzyga, nie może uchylić się od uwzględnienia w swych ocenach również opisanych wyżej okoliczności. Oczywiście podstawową drogą do kwestionowania zasadności ukarania są przewidziane odpowiednią procedurą zwyczajne i nadzwyczajne środki zaskarżenia. Nie zawsze jednak ich zastosowanie jest możliwe . Jak wspomniano już pojęcie "interes publiczny" jest pojęciem tzw. nieostrym. Nie można więc z góry wykluczyć, że mogą się na niego składać także okoliczności, w których doszło do popełnienia wykroczenia. Zawsze należy mieć na względzie konkretne okoliczności sprawy i chociaż , co do zasady , badamy zaistnienie interesu publicznego na datę orzekania, to w tym przypadku okoliczności związane z popełnieniem wykroczeń mogą się łączyć. Z powyższych względów Sąd doszedł do przekonania , że przy wydawaniu decyzji doszło do naruszenia prawa materialnego tj. art. 56 ust. 1 pkt 5 ustawy o finansach publicznych, a także naruszenia przepisów postępowania tj. wspomnianych art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. i naruszenie to miało wpływ na treść rozstrzygnięcia. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni wyrażone w uzasadnieniu oceny Sądu. Z tych względów w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w wyroku.