V SA/Wa 4820/15

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 20 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Dyrektora[...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W. S., dalej: "Skarżący", reprezentowany przez pełnomocnika złożył 18 sierpnia 2017 r. - na urzędowym formularzu PPF - wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi z matką, posiada dwa budynki (w tym jeden mieszkalny), ciągnik rolniczy o wartości około 12.000 zł, bydło (9 sztuk) oraz nieruchomość rolną o pow. 8,29 ha i wartości około 1.5 mln zł, w tym grunty orne o pow. 7,51 ha oraz grunty leśne o pow. 0,78 ha. W ramach prowadzonego gospodarstwa Skarżący uprawia zboże i ziemniaki. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż otrzymuje rentę w wysokości około 600 zł miesięcznie, uzyskuje dochody z gospodarstwa rolnego w kwocie około 200 zł miesięcznie oraz wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę w wysokości 1.500 zł miesięcznie, zaś jego matka otrzymuje emeryturę w kwocie około 750 zł miesięcznie. Łączny miesięczny dochód dwuosobowego gospodarstwa domowego wynosi 3.050 zł. Skarżący przedstawił swoje stałe zobowiązania oraz miesięczne wydatki do których zaliczył: energię elektryczną – 150 zł; gaz – 100 zł; kredyt – 293 zł; ubezpieczenia – 170 zł; paliwo – 700 zł; internet – 130 zł; pomoc prawną – 400 zł; opłaty sądowe – 100 zł; środki ochrony roślin – 150 zł; leczenie – 100 zł; wyżywienie i środki higieny – 400-500 zł. Ponadto wskazał, iż jego matka ponosi miesięczny wydatek w wysokości 270 zł na spłatę kredytu. Odpowiadając na wezwanie do przedstawienia dodatkowych dokumentów w spawie oraz złożenie wyjaśnień Skarżący nadesłał wyciągi z rachunków bankowych, zeznanie podatkowe PIT-40A za 2015 r., decyzję w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości oraz podatku rolnego za 2017 r., umowy kredytowe i umowy pożyczki wraz z harmonogramami spłaty zobowiązań, umowę o kredyt na zakup kursu języka angielskiego oraz umowę o świadczenie kursu językowego, dowody uiszczenia rocznych składek OC za samochód osobowy, ciągnik oraz ubezpieczenia budynków i OC rolników mienia ruchomego i NNW, paragony fiskalne potwierdzające wydatki na zakup paliwa oraz oleju napędowego, zaświadczenie Wójta Gminy R. w sprawie dochodów z gospodarstwa rolnego za 2016 r., odcinek przekazu pocztowego renty, umowę o pracę, dowody uiszczenia wpisów sądowych, dowody opłaty obsługi prawnej, zaświadczenie o niezaleganiu z płatnością podatków. Skarżący wyjaśnił, że nie korzysta z pomocy społecznej, otrzymuje zwrot akcyzy od zakupionego paliwa rolniczego, celem zawarcia umowy kredytu było podniesienie jego kwalifikacji zawodowych – kurs językowy, a w latach 2006 - 2016 otrzymywał dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia omawianych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu referendarza lub sądu rozpoznającego wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W niniejszej sprawie Skarżący jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, który sporządził skargę kasacyjną od wyroku z 1 czerwca 2017 r., opłaca udzielaną pomoc prawną, ciąży na nim obowiązek uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł. W ocenie referendarza sądowego złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem wnioskodawca nie wykazał, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jego osoby. Wykazany majątek (ruchomy i nieruchomy), uzyskiwane dochody (renta, umowa o pracę, gospodarstwo rolne) nie pozwalają uznać, że Skarżący znajduje się w stanie ubóstwa lub w sytuacji, w której nie jest w stanie wygospodarować kwoty 100 zł w celu opłacenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Skarżący oszacował, że nieruchomość rolna przedstawia wartość około 1.5 mln zł. Strona uzyskuje dochody z prowadzonego gospodarstwa rolnego, pracuje i otrzymuje rentę. Matka Skarżącego otrzymuje emeryturę w wysokości 859 zł (kwota wynika z wyciągu z rachunku bankowego). Łączny dochód dwuosobowego gospodarstwa domowego wynosi 3.050 zł. Z rubryki nr 11 wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że miesięczne zobowiązania i stałe wydatki dwuosobowego gospodarstwa domowego wynoszą około 3.000 zł, w tym około 400 zł – 500 zł Skarżący przeznacza na wyżywienie i środki higieny. Złożone wyjaśnienia nie są wiarygodne chociażby z uwagi na dysproporcje pomiędzy zadeklarowanymi wydatkami na ubezpieczenia – 170 zł, paliwo – 700 zł, internet – 130 zł, pomoc prawną – 400 zł, spłatę kredytów Skarżącego i jego matki - około 563 zł, a miesięcznymi zadeklarowanymi wydatkami na żywność i środki higieny dwóch osób. Analiza wydatków jakie ponosi rodzina wnioskodawcy prowadzi do wniosku, że jest on w stanie ponieść koszty sądowe w wysokości 100 zł, skoro oświadczony miesięczny dochód skarżącego i jego matki (3.050 zł) przewyższa te wydatki, które można zaliczyć do niezbędnych do utrzymania, jak wydatki na wyżywienie, opłaty związane z mieszkaniem, środkami czystości i leczeniem (łącznie obliczone na kwotę około 1.000 zł). Z kolei do wydatków niezbędnych nie sposób zaliczyć – poza wskazanymi wyżej zobowiązaniami kredytowymi oraz kosztami prowadzenia działalności rolniczej – opłat za internet, paliwo, ubezpieczenia. W orzecznictwie sądowym przyjął się pogląd, iż przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy uwzględnić wyłącznie wydatki niezbędne do utrzymania. Posiłkując się bogatym orzecznictwem sądowym wydanym na gruncie instytucji prawa pomocy wskazać należy, że obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06). W postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Oceniając wydatki, które dotyczą gospodarstwa rolnego (paliwo, środki ochrony roślin) wskazać należy, że Skarżący otrzymuje płatności do gruntów rolnych, które co do zasady mają służyć pokryciu nakładów związanych z prowadzoną działalnością rolniczą. Jak wynika z informacji pochodzących z Wykazu beneficjentów Wspólnej Polityki Rolnej udostępnionego przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi za pośrednictwem strony internetowej http://beneficjenciwpr.minrol.gov.pl, w roku 2015 Skarżący pobrał płatności w łącznej kwocie 14.073,41 zł, zaś w roku 2016 w wysokości 9.874,38 zł. Odnosząc się do wydatków na paliwo w wysokości około 700 zł miesięczne stwierdzić należy, że Skarżący otrzymuje zwrot kwoty podatku akcyzowego zawartego w cenie paliwa. W ramach prowadzonego gospodarstwa Strona uprawia zboże, ziemniaki, hoduje bydło (wykazał 9 sztuk). Skarżący oszacował, że dochód z gospodarstwa rolnego wynosi około 200 zł miesięcznie – nie przedstawił jednak dokumentów potwierdzających wysokość dochodów oraz jego źródła (sprzedaż bydła, ziemniaków , zboża). Odnosząc się do wskazanych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków, związanych z ratami kredytowymi przypomnieć należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędne dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek (kredytów). Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny (por. postanowienia NSA: z dnia 30 września 2015 r. o sygn. akt II FZ 776/15; z dnia 6 października 2015 r. o sygn. akt II FZ 688/15; z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt II FZ 1049/15). Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Reasumując podnieść wypada, iż w świetle omówionych regulacji odnoszących się do instytucji prawa pomocy, nie godzi się by prawa pomocy udzielać stronom, których sytuacja majątkowa jest na tyle dobra, że mogą pozwolić sobie na zaciąganie zobowiązań prywatnych (kredytów, pożyczek), których celem nie jest podstawowa egzystencja czy zdrowie. Instytucja prawa pomocy została bowiem przewidziana przez ustawodawcę dla osób najuboższych, które nie posiadają majątku ani środków na wydatki związane z podstawowym utrzymaniem, a które tym bardziej nie mogą sobie pozwolić nawet na wnioskowanie o pożyczkę (kredyt) z uwagi na brak zdolności kredytowej. Gdyby przyjąć stanowisko odmienne, to konieczność spłacania takich zobowiązań zawsze stanowiłaby przeszkodę w ponoszeniu kosztów sądowych. Ponadto uwzględnienie zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy mogłoby godzić w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa innych obywateli, którzy będąc w takiej samej sytuacji życiowej i zarobkowej nie zaciągają tego rodzaju zobowiązań. Nie podważając przy tym prawa każdego obywatela do swobodnego kształtowania swojej sytuacji finansowej, nie można jednak zaakceptować postawy polegającej na zaciąganiu zobowiązań finansowych o charakterze prywatnym i jednoczesnym występowaniu o pomoc państwa przy założeniu a priori jej zasadności, z uwagi na brak środków finansowych wynikający z konieczności zaspokojenia tych zobowiązań. Próby wykorzystywania omawianej instytucji w opisanej sytuacji oceniać należy negatywnie również z tego względu, że wiążą się one z przeniesieniem kosztów w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, skoro to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia