V SA/Wa 793/14

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi P. A. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] 2014 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia decyzji o przyznaniu pomocy finansowej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. P.A. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z ojcem, matką i siostrą, rodzina posiada dom o pow. 90 m2 wraz z budynkami gospodarczymi o pow. 80 m2, a także nieruchomość rolną o pow. 10,84 ha, natomiast nie posiada oszczędności pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Dodatkowo wskazał, iż jego ojciec posiada samochody osobowe marki Toyota i Pasat, a także 4,79 ha działki rolnej. W rubryce 10 wniosku oświadczył, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości około 1.400 zł z tytułu gospodarstwa rolnego, jego ojciec w wysokości 1.700 zł brutto z tytułu pracy, matka w wysokości 400 zł brutto z tytułu pracy na ¼ etatu, zaś siostra w wysokości 800 zł brutto z tytułu pracy na ½ etatu. W uzasadnieniu podniósł, iż znalazł się w złej sytuacji finansowej, w związku z obciążeniem kredytami gotówkowymi, zaciągniętymi na spłatę kar nałożonych przez ARiMR. Nadto wskazał, iż ponosi "dość wysokie" koszty leczenia po wypadku samochodowym. Wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia, nadesłał w dniu [...] kwietnia 2014 r. pismo, w którym wyjaśnił, iż miesięczne wydatki jego rodziny "oscylują" w granicach zarobków i wynoszą około 4.400 zł. Do pisma załączył zaświadczenie o wysokości dochodu za 2012 r. z gospodarstwa rolnego, kopie PIT-11, kopie harmonogramów spłaty kredytu, a także wyciągi z rachunków bankowych: swojego osobistego – za okres od 28.12.2013 r. do 25.03.2014 r. oraz swojego związanego z gospodarstwem rolnym – za okres od 1.01.2014 r. do 31.03.2014 r.; matki – za okres od 24.01.2014 r. do 23.04.2014 r.; dwóch rachunków ojca – za okres od 1.02.2014 r. do 23.04.2014 r. oraz za okres od 1.02.2014 r. do 23.04.2014 r.; siostry – za okres od 1.02.2014 r. do 23.04.2014 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym (na obecnym etapie wpis sądowy w wysokości 200 zł oraz ewentualne wydatki związane z reprezentacją przez pełnomocnika) z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Oceniając złożone przez wnioskodawcę oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania jego rodziny uznano, iż nie wykazał tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z wyłuszczonych niżej względów. Po pierwsze wskazać należy, że wszyscy członkowie rodziny wnioskodawcy, którzy pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, uzyskują stałe dochody, co nie pozwala zaliczyć rodziny skarżącego do kategorii osób żyjących w ubóstwie, które nie posiadają środków na utrzymanie. Z oświadczenia złożonego na formularzu PPF wynika, iż łączna wysokość omawianych dochodów wynosi około 4.300 zł brutto. Z kolei z analizy nadesłanych rachunków bankowych wynika, iż wnioskodawca otrzymuje pomoc z ARiMR (przelew w dniu 17.01.2014 r. w wysokości 14.326,13 zł), a także inne przychody z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego (przelewy: z dnia 5.03.2014 r. w wysokości 2.671,36 zł "za zboże"; z dnia 14 marca 2014 r. w wysokości 3.759,55 zł "za pszenicę", w wysokości 3.054,64 zł "za pszenżyto", w wysokości 5.280,45 zł "za pszenicę i pszenżyto"). Ojciec wnioskodawcy uzyskuje wynagrodzenie za pracę w wysokości: 2.930,73 zł w miesiącu styczniu 2014 r., 1.953,69 zł w miesiącu lutym 2014 r., 2.036,08 zł w miesiącu marcu 2014 r. Z kolei matka skarżącego uzyskiwała wynagrodzenie w miesiącu styczniu 2014 r. w wysokości 291,10 zł oraz w miesiącu lutym 2014 r. w wysokości 1.223,20 zł. Przedstawiona powyżej analiza prowadzi zatem do wniosku, iż rodzina skarżącego osiąga wyższe dochody aniżeli oświadczone w rubryce nr 10 formularza PPF z dnia [...] 2014 r. Nadto należy mieć na uwadze, iż operacje dokonywane na rachunkach bankowych wnioskodawcy i członków jego rodziny, wskazują na obrót środkami pieniężnymi w wysokości, która przekracza ciążące na skarżącym koszty wpisu sądowego od skargi (200 zł). Operacje finansowe na rachunkach są dokonywane na bieżąco, zaś wysokość środków pieniężnych jakimi operuje rodzina wnioskodawcy jest znaczna. Nie mogło umknąć uwadze, iż rodzice wnioskodawcy dokonują operacji finansowych między sobą, dla przykładu przelew w dniu 27 lutego 2014 r. w wysokości 3.300 zł z rachunku ojca na rzecz matki, jak również to, że zasilają rachunki wpłatami własnymi, jak w dniu 27 marca 2014 r. wpłata kwoty 1.200 zł dokonana przez Z. A.na swój rachunek bankowy. Przywołać w tym miejscu wypada stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, iż "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę". Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu [...] przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku" (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Wskazać następnie trzeba, iż nie można przyjąć, by rodzina skarżącej znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro posiada nieruchomości, jak również ruchomości (samochody osobowe) o znacznej wartości. W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13). Oceniając złożone oświadczenia należało mieć na uwadze, iż wnioskodawca nie wykonał należycie wezwania do złożenia oświadczenia o wydatkach swoich oraz osób, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe, związanych z niezbędnym utrzymaniem. Wprawdzie wskazał, iż miesięczne wydatki "oscylują w granicach naszych zarobków", a także "jest to kwota ok 4.400 zł", jednakże nie wyjaśnił jakie wydatki składają się na podaną kwotę łączną. Podnieść natomiast trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Zatem wiedza na temat kategorii wydatków wnioskodawcy jest niezbędna dla ich zakwalifikowania, zgodnie z omawianymi zasadami. Ustosunkowując się do podnoszonego przez wnioskodawcę zadłużenia wskazać z kolei należy, iż zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów nie mogą być traktowane jako wydatki niezbędne dla utrzymania. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13 zwrócono uwagę, że skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Kredyt zaciągnięty przez skarżącego nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Z kolei w postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. W końcu wskazać należy, iż nie bez znaczenia dla podjętego rozstrzygnięcia miała wysokość wpisu należnego w rozpatrywanej sprawie, która – jak to się przyjmuje w orzecznictwie – nie może być obojętna dla oceny kondycji finansowej strony i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). W zakresie odmowy ustanowienia pełnomocnika z urzędu, dodatkowo zauważyć należało, iż brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata albo radcy prawnego), w żaden sposób nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego złożoną skargę w pierwszej instancji. Stosownie bowiem do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co gwarantuje stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. Obowiązek określony w cytowanym przepisie, ciąży na sądzie niezależnie od stopnia skomplikowania sprawy. Skarga ma dla sądu wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Zatem na tym etapie postępowania przed sądem I instancji strona, działając bez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest pozbawiona możliwości ochrony swoich praw. Tym bardziej, że jak wynika z treści art. 6 p.p.s.a., sąd ma obowiązek stronom działającym bez profesjonalnego pełnomocnika udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (por. postanowienia NSA z dnia 1 marca 2011 r. o sygn. akt II FZ 27/11 oraz z dnia 25 maja 2011 r. o sygn. akt II FZ 219/11). W jednym z ostatnich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż podstawą do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu jest fakt, iż w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym brak przymusu adwokacko-radcowskiego, zaś skarżący jest w stanie samodzielnie dochodzić swoich praw, o czym świadczy prawidłowe złożenie skargi do sądu I instancji, jak również składanie odpowiednich pism w postępowaniu dotyczącym prawa pomocy (vide: postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Reasumując, jeżeli wnioskodawca dysponuje jakimikolwiek zasobami majątkowymi to winien partycypować w kosztach postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.