V SAB/Wa 5/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – Sędzia WSA Beata Krajewska po rozpoznaniu w dniu 15 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. Sp. z o.o. z siedzibą w W. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 25 maja 2016 r., sygn. akt V SAB/Wa 5/16, odmawiającego przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. Sp. z o.o. z siedzibą w W. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa ... z siedzibą w W. w przedmiocie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego odmawiające przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych D. Sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej jako: "Skarżąca" lub "Strona") wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazano, iż wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok wynosi 7.826.300,99 zł, natomiast wysokość zysku za ostatni rok obrotowy wyniosła 29.821,35 zł. Skarżąca wskazała, iż posiada rachunek bankowy, na którym zgromadzono 2.780,05 zł. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, iż Spółka prowadzi działalność rolniczą, jednakże z uwagi na brak unijnych dopłat wyrównawczych jest w bardzo złej sytuacji płatniczej. Spółka poniosła bardzo dużą stratę za rok poprzedni, a wszystkie środki własne oraz możliwe dopłaty wspólników musiała przeznaczyć na koszty produkcji bieżącej. Dodatkowo wskazano, iż Strona nie może zbyć gruntów i budynków bowiem są one obciążone hipotekami. Również maszyny rolnicze i ciągniki nie mogą być zbyte do 2020 r. z uwagi na zakaz zawarty w umowie z ARiMR. Postanowieniem z dnia 25 maja 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania Skarżącej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu ww. postanowienia referendarz wskazał, iż osoba prawna nie zasługuje na zwolnienie z kosztów sądowych gdy dysponuje majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wymaganego wpisu. W niniejszej sprawie wpis sądowy stanowi równowartość 100 zł. Zdaniem referendarza, porównanie tej kwoty do wartości środków trwałych Strony (a także innych przedstawionych składników majątkowych Spółki) podważa słuszność żądania przyznania prawa pomocy. W orzeczeniu wskazano ponadto, że ustanowienie na nieruchomości zabezpieczenia np. w postaci hipoteki nie wyklucza możliwości korzystania z niej i uzyskiwania dodatkowych dochodów w postaci pożytków naturalnych lub cywilnych. Nie stanowi również przeszkody w rozporządzaniu nią według własnego uznania, w tym także sprzedaży. Wszystko to, zdaniem referendarza, przemawia za niezasadnością wniosku Strony. Pismem z dnia 20 czerwca 2016 r. Skarżąca wniosła sprzeciw od ww. postanowienia i zażądała jego zmiany poprzez przyznania jej prawa pomocy. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazano, iż referendarz nie dość dokładnie zapoznał się z sytuacją ekonomiczną Spółki. Zdaniem Strony, konstrukcja orzeczenia oparta na kwestii dysproporcji wielkości majątku Spółki i wysokości wpisu sądowego jest błędna metodycznie. Ponadto, proces ewentualnej sprzedaży gruntów rolnych jest długotrwały, co także podważa zasadność głównych tez postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. (dalej p.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W pierwszej kolejności przypomnieć należy, iż rozpoznanie wniosku o prawo pomocy polega na porównaniu stanu majątkowego posiadania wnioskującej strony z wysokością ciążących na niej kosztów sądowych. W niniejszej sprawie jest to wydatek w wysokości 100 zł, na który składa się wpis sądowy od skargi. Rozpoznając złożony sprzeciw uznano, iż nie zachodzą przesłanki przemawiające za jego uwzględnieniem, a samo postanowienie referendarza zasługuje na aprobatę. Wskazać należy, iż wnioskująca Strona jest podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą, posiada majątek znacznej wartości, nie znajduje się w stanie upadłości czy likwidacji. Według oświadczeń złożonych na formularzu PPPr – Spółka w roku 2015 osiągnęła zysk w wysokości 29.821,35 zł, posiada również majątek trwały o wartości 7.883.146,23 zł, a także zasoby pieniężne na rachunku bankowym w wysokości 2.780,05 zł. Stwierdzić zatem należy, iż wszystkie przedstawione wartości wielokrotnie przewyższają ciążącą na Spółce opłatę sądową w wysokości 100 zł. W orzecznictwie dotyczącym porównywania wysokości ciążących na stronie kosztów sądowych z posiadanym majątkiem podnosi się, iż osoba prawna nie zasługuje na zwolnienie z kosztów sądowych gdy dysponuje majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wymaganego wpisu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 marca 2012 r. o sygn. akt II GZ 89/12; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie (zob. postanowienie NSA z dnia 18 grudnia 2012 r. o sygn. akt II GZ 478/12). Pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz także środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. postanowienie NSA z dnia 1 maja 2012 r. o sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie NSA z dnia 10 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 144/11). Zatem przy ocenie przesłanek udzielenia prawa pomocy, uwzględnić należy, wartość nieruchomości i możliwości pozyskiwania z nich pożytków (por. postanowienie NSA z dnia 14 maja 2015 r. o sygn. akt I FZ 67/15). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie (zob. postanowienie z dnia 18 grudnia 2012 r. o sygn. akt II GZ 478/12). Podnieść w końcu należy, iż prawo pomocy może być przyznane wyłącznie wówczas gdy wnioskująca strona nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.), nie zaś w sytuacji, gdy środki takie wprawdzie posiada, jednakże przeznacza je na pokrycie innych wydatków czy zobowiązań. Referendarz sądowy trafnie odniósł się także do kwestii podnoszonych przez Spółkę trudności finansowych, w szczególności straty odnotowanej w 2014 r. Celnie wskazał, iż okoliczności te nie mogły wpłynąć na negatywną ocenę wniosku. Zauważyć w pierwszej kolejności należy, iż w 2015 r. Spółka nie odnotowała już straty, lecz osiągnęła zysk w wysokości 29.821,35 zł. Po wtóre zaś, w obrocie gospodarczym przyjmuje się, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13). W postanowieniu z dnia 22 marca 2011 r. o sygn. akt II GZ 112/11 Naczelny Sąd Administracyjny wprost stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Wskazać również warto na stanowisko zajęte w postanowieniu z dnia 25 lutego 2010 r. o sygn. akt I FZ 10/10, zgodnie z którym, w przypadku przedsiębiorców (a do takich niewątpliwie należy skarżąca) miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejszy zatem jest fakt uzyskiwania przychodów i poziom, na jakim przychody te się kształtują. Ustosunkowując się z kolei do twierdzenia Spółki, iż nie może ona zbyć gruntów rolnych czy budynków z uwagi na obciążenie ich hipotekami, wskazać należy, iż ustanowienie na nieruchomości zabezpieczenia np. w postaci hipoteki nie wyklucza możliwości korzystania z niej i uzyskiwania dodatkowych dochodów w postaci pożytków naturalnych lub cywilnych. Nie stanowi również przeszkody w rozporządzaniu nią według własnego uznania. Kwestia hipotek obciążających nieruchomości może mieć znaczenie jedynie przy ustalaniu ceny pomiędzy stronami dokonującymi przeniesienia własności nieruchomości, nie stanowi natomiast zakazu zbycia jej lub oddania do użytkowania innej osobie. Zbycie nieruchomości obciążonej hipoteką jest możliwe, a zmiana właściciela nie stwarza zagrożenia dla wierzyciela hipotecznego, który może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to czyją stała się własnością (por. postanowienie WSA w Lublinie z dnia 27.08.2015 r. o sygn. akt I SA/Lu 1123/14; postanowienie NSA z dnia 21.08.2014 r. o sygn. akt II FZ 1303/14). Także i w tym zakresie argumentacja sprzeciwu, zgodnie z którą proces sprzedaży nieruchomości trwa wiele tygodni, nie zasługuje na uznanie. Trudno bowiem "zalecenie" referendarza rozumieć dosłownie, szczególnie w świetle faktu, że wpis sądowy w sprawie wynosi 100 zł. Powyższy argument referendarza nie stanowi próby przekonania Strony, że ta powinna sprzedać część swoich gruntów rolnych. Podkreśla jedynie poważną dysproporcję pomiędzy ogólnymi możliwościami majątkowymi Skarżącej, a wpisem należnym w niniejszej sprawie. Na marginesie wskazać wypada, iż w przypadku ewentualnego uwzględnienia skargi, Stronie przysługiwać będzie od organu zwrot kosztów procesu, a więc przede wszystkim zwrot wpisu sądowego (art. 199 i n. p.p.s.a.). Z punktu widzenia ekonomiki procesowej tym bardziej dziwić może, iż Strona nie dąży do jak najszybszego rozstrzygnięcia sprawy, nawet przy podjęciu ryzyka późniejszego zwrotu kwoty 100 zł, prowadzi natomiast chętnie spór dotyczący niejako "czasowego" wyłożenia wpisu sądowego (ww. kwoty). Podsumowując, zauważyć należy, iż kwestia "dysproporcji" pomiędzy majątkiem Spółki a wysokością wpisu sądowego została przez referendarza rozstrzygnięta prawidłowo. Bezzasadne jest powoływanie się – w okolicznościach niniejszej sprawy – na zawarty w sprzeciwie zarzut niekonstytucyjności orzeczenia referendarza i rzekomego zamykania Stronie drogi sądowej. Jak wskazano wyżej, "ryzyko ekonomiczne" wszczęcia postępowania sądowego (a mówiąc ściślej: doprowadzenia do rozpoznania skargi) ogranicza się w niniejszej sprawie do 100 zł i brak argumentów przemawiających na korzyść żądania Strony, ażeby przyznać jej prawo pomocy i zwolnić z obowiązku ponoszenia wpisu sądowego. Uwzględniając powyższe, na podstawie art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji postanowienia.