V SO/Wa 11/17

Straszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Joanna Kruszewska-Grońska po rozpoznaniu w dniu 5 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku [...] [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata p o s t a n a w i a: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata We wniosku – sporządzonym na urzędowym formularzu PPF w dniu 15 lutego 2017 r. – E. N. zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe w H. wspólnie z żoną i córką. Majątek rodziny wyczerpuje mieszkanie o powierzchni około 100 m2 (wartość szacunkowa: 150.000 – 180.000 euro). Poza ww. lokalem wnioskodawca ani żadna z osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych czy przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku wnioskodawca oświadczył, iż otrzymuje świadczenie z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1.273 euro miesięcznie, a jego żona osiąga dochód z tytułu zatrudnienia w wysokości 903 euro miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca podniósł, że jest osobą długotrwale chorą i otrzymuje w H. świadczenie z tytułu ubezpieczeń pracowniczych w wysokości 1.273,00 euro miesięcznie, co stanowi jedyne źródło jego utrzymania. Wyjaśnił przy tym, iż od 2004 r. ma orzeczoną całkowitą niezdolność do wykonywania pracy przynoszącej dochody. Wnioskodawca kupił mieszkanie na kredyt, w związku z czym twierdzi, że "właścicielem mieszkania jest praktycznie bank". Wskazał również, iż zaciągnął w H. kredyt na kwotę 10.000 euro, od którego aktualnie spłaca tylko odsetki w wysokości 136 euro miesięcznie, a od 2017 roku będzie spłacał odsetki wraz z ratą długu głównego, tj. łącznie 170 euro miesięcznie. Do stałych zobowiązań i wydatków miesięcznych wnioskodawca zaliczył: spłatę odsetek od kredytu mieszkaniowego – 550 euro; opłaty za energię elektryczną i gaz – średnio 119 euro; opłaty za media – 76 euro. Natomiast do wydatków rocznych jego rodziny należą: opłaty za wodę i kanalizację – średnio 134,43 euro; podatek na rzecz gminy – 540 euro (w tym opłata za wywóz śmieci); opłata za szkołę córki w roku szkolnym 2016/2017 – 720 euro. Dodał też, że wobec konieczności uiszczenia opłat od skarg wniesionych do sądu administracyjnego, jest zadłużony u rodziny i znajomych na kwotę 1.900 zł, którą to kwotę spłaca w ratach. Do wniosku wnioskodawca załączył kopie dokumentów sporządzonych w języku obcym wraz z kopiami ich tłumaczeń na język polski, które w jego ocenie dokumentują dochody jego i żony, stan zdrowia oraz zaciągnięcie kredytu długoterminowego. W związku z tym, iż oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz załączone do niego kopie dokumentów okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, w wykonaniu zarządzenia starszego referendarza sądowego, pismem Sądu z 3 marca 2017 r. wezwano wnioskodawcę do udzielenia dodatkowych informacji oraz do złożenia określonych dokumentów wraz z tłumaczeniem na język polski przez osobę uprawnioną do dokonywania tłumaczeń z języka obcego na język polski – w terminie siedmiu dni pod rygorem ujemnych skutków prawnych. Powyższe wezwanie doręczono wnioskodawcy 12 marca 2017 r. i dotychczas nie zostało wykonane. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej p.p.s.a.) - ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Zawarte w ww. przepisie określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (J. P. Tarno – "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz" Wydawnictwo LexisNexis, Wydanie 2, Warszawa 2006, s. 504; por. także postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego /dalej NSA/ z dnia 5 stycznia 2005 r., OZ 944/04, niepubl.). W tym miejscu podkreślić należy, iż jedyną kwestią braną pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej jest stan majątkowy jej i jej rodziny. "Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej jest obowiązkiem sądu, jeśli osoba ta wykazała, że spełnia przesłanki z art. 246 § 1" (H. Knysiak-Molczyk /w:/ T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz" Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 631). Jeżeli oświadczenia składane we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzą wątpliwości, Sąd (referendarz sądowy) może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego (art. 255 p.p.s.a.). Taka właśnie sytuacja miała miejsca w niniejszej sprawie, lecz wnioskodawca nie wykonał wezwania Sądu. W szczególności ustalenia wymagało, czy wnioskodawca posiada nieruchomości rolne (grunty rolne), skoro zainicjował kilkadziesiąt postępowań sądowoadministracyjnych, których przedmiotem są płatności obszarowe do gruntów rolnych, ewentualnie czy zawarł umowę dzierżawy nieruchomości rolnych, bądź inną umowę, na podstawie której jest posiadaczem nieruchomości rolnych, a jeśli tak to jaki przysługuje mu tytuł prawny do tych nieruchomości, gdzie są one położenie, jaką mają powierzchnię i wartość; czy otrzymuje bądź otrzymywał dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych bądź inną pomoc finansową dla rolników; czy jedynym źródłem jego dochodów jest świadczenie z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1.273 euro miesięcznie, czy uzyskuje bądź uzyskiwał dochody z nieruchomości rolnych (prowadzenie gospodarstwa rolnego), bądź z tytułu wydzierżawiania gruntów rolnych (czynsz dzierżawny), w jakim okresie i w jakiej miesięcznej wysokości; czy w ciągu ostatniego roku podejmował jakieś prace na terytorium H. czy posiada majątek ruchomy o znacznej wartości (np. samochody); jaki jest stan majątkowego posiadania małżonki wnioskodawcy, czy posiada ona nieruchomości (w tym rolne), ruchomości o znacznej wartości (np. samochody), zasoby pieniężne, oszczędności, w tym środki zgromadzone na rachunku bankowym; jaki jest stan rodzinny wnioskodawcy, czy oprócz żony i dziecka posiada innych członków rodziny (w tym również w Polsce): rodziców, rodzeństwo, bądź innych członków rodziny, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny; jaki jest stan majątkowego posiadania członków rodziny wnioskodawcy, czy osoby te uzyskują dochody i w jakiej miesięcznej wysokości, czy posiadają zasoby pieniężne i w jakiej wysokości; jakie są miesięczne wydatki wnioskodawcy i osób, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe związane z niezbędnym utrzymaniem; a także czy posiada rachunki bankowe bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób. Ponadto wnioskodawca został wezwany do złożenia określonych dokumentów źródłowych, pozwalających na weryfikację składanych oświadczeń, jak również na ustalenie jego rzeczywistych możliwości majątkowych, w szczególności w postaci: aktualnego zaświadczenia o wysokości świadczenia z tytułu niezdolności do pracy bądź innego dokumentu, z którego wynika aktualna wysokość tego świadczenia; aktualnego zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia za pracę żony wnioskodawcy bądź innego dokumentu, z którego wynika aktualna wysokość tego wynagrodzenia; dokumentu, z którego wynika, że wnioskodawca otrzymuje zasiłek na córkę w kwocie 282 euro, ewentualnie aktualnego zaświadczenia o wysokości tego świadczenia bądź innego dokumentu, z którego wynika aktualna wysokość tego świadczenia; pełnych wyciągów z posiadanych przez wnioskodawcę i jego żonę rachunków bankowych; odpisów zeznań podatkowych wnioskodawcy i jego żony; tytułu prawnego, na podstawie którego wnioskodawca korzysta z mieszkania; tytułu prawnego do posiadanych nieruchomości rolnych; kopii umowy kredytu (pożyczki), bądź innego dokumentu, z którego wynika, że wnioskodawca zaciągnął kredyt. Mając zatem na uwadze, iż wezwanie nie zostało przez wnioskodawcę wykonane, należy stwierdzić, że nie wykazał on spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wobec niewykonania wezwania Sądu z 3 marca 2017 r. nie było możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych wnioskodawcy z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10). Wskazać dodatkowo należy na stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane, mimo istniejącego po stronie wnioskodawcy ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r., sygn. akt II GZ 774/13). Przepis art. 255 p.p.s.a. znajduje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257 ze zm.). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, do złożenia których wnioskodawca może zostać wezwany, w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, są w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 3) odpisy lub wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy dwóch ostatnich bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu, uzyskanych wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy wydawane przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej. Zawarte w cytowanym wyżej przepisie określenie "w szczególności" wskazuje, iż katalog wymienionych w nim dokumentów źródłowych jest przykładowy, otwarty, a zatem przepis ten stanowi podstawę do wezwania strony o przedłożenie innych dokumentów, istotnych do rozpoznania jej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to stronę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jej sytuacji majątkowej i rodzinnej, tak aby można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić także należy, iż na mocy art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 7 października 2011 r. o języku polskim (Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 224 ze zm.), język polski jest językiem urzędowym konstytucyjnych organów państwa i w tym języku dokonują czynności urzędowych i składają oświadczenia, o ile przepisy nie stanowią inaczej. W świetle wyroku NSA z dnia 26 kwietnia 2012 r. o sygn. akt I GSK 164/11 (Lex nr 1218806), powołującego się na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 maja 1997 r. o sygn. akt W 7/96, czynności urzędowe to wszelkie czynności organów i instytucji powołanych do realizacji określonych zadań publicznych, związane z realizacją ich konstytucyjnych i ustawowych kompetencji. W ocenie referendarza sądowego okoliczność, iż wnioskodawca mieszka wraz z rodziną H. stanowi pewne utrudnienie w przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, jednakże okoliczność ta nie zwalnia go z obowiązków nałożonych na stronę w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy. Gdyby bowiem przyjąć, że udokumentowanie aktualnej sytuacji majątkowej strony przebywającej za granicą wiąże się z dodatkowymi wydatkami, jak np. tłumaczenie określonych dokumentów na język polski, to pominięcie ich żądania tylko z uwagi na tę okoliczność, wprowadzałoby nierówność w traktowaniu stron zamieszkujących na terytorium Polski w stosunku do stron posiadających centrum swoich spraw życiowych poza granicami Polski. Podnieść również należy, iż wnioskodawca zainicjował w tutejszym Sądzie kilkadziesiąt postępowań o prawo pomocy, w których został wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia w trybie art. 255 p.p.s.a., w tym do przedłożenia określonych dokumentów wraz z ich tłumaczeniem na język polski, jednakże w żadnym z tych postępowań nie wykonał dotychczas skierowanych do niego wezwań w tym przedmiocie. Gdyby wnioskodawca udzielił odpowiedzi na zadane mu pytania i przedłożył żądane dokumenty choćby do jednej ze spraw, w których wystosowano do niego wezwanie, to referendarz sądowy mógłby wziąć je z urzędu pod uwagę także do innych postępowań o prawo pomocy. Zgodnie bowiem z ugruntowanym stanowiskiem orzecznictwa, rozpoznając wniosek o prawo pomocy złożony w konkretnej sprawie, referendarz sądowy może wziąć z urzędu pod uwagę oświadczenia, a także dokumenty złożone do innej sprawy, jeżeli są one aktualne na dzień rozpoznania wniosku, a nadto może uwzględnić ich ocenę dokonaną w innej sprawie, z zastrzeżeniem jednak, że czynności te nie mogą zastąpić oceny wniosku złożonego w sprawie będącej przedmiotem rozpoznania. Co do zasady dotyczy to okoliczności uznanych za udowodnione oraz mających znaczenie dla rozpoznawanej sprawy, uzupełniających wiedzę w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej strony, bądź wyjaśniających wątpliwości powzięte przy ocenie konkretnego wniosku. A contrario zatem, w sytuacji gdy wnioskodawca wykaże, że spełnia przesłanki do udzielenia prawa pomocy w jednej sprawie, to okoliczność ta winna być wzięta pod uwagę również w innych zainicjowanych przez niego postępowaniach. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie występuje, gdyż - jak nadmieniono - wnioskodawca nie udzielił odpowiedzi na wezwania skierowane do niego w trybie art. 255 p.p.s.a. w żadnym z incydentalnych postępowań (wszczętych wnioskami o przyznanie prawa pomocy). Reasumując podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy nie jest uzależnione od ilości toczących się spraw przed sądem, lecz wyłącznie od sytuacji finansowej wnioskującej strony, która winna być wykazana zgodnie z obwiązującymi przepisami. W postanowieniu z dnia 12 marca 2013 r. o sygn. akt II OZ 159/13 NSA wyraził pogląd, w myśl którego, wszczynając liczne postępowania sądowe czy administracyjne strona powinna liczyć się z faktem, że wiążą się one z koniecznością ponoszenia określonych kosztów i zabezpieczyć środki na ten cel. Przyjęcie odmiennej interpretacji oznaczałoby dopuszczalne jedynie wyjątkowo przerzucenie na Skarb Państwa całości kosztów ponoszonych przez wnioskodawcę w związku z uczestnictwem we wszczętych z jego inicjatywy postępowaniach sądowych i administracyjnych (por. także postanowienia NSA z dnia 28 maja 2013 r. o sygn. akt II OZ 395/13; z dnia 3 października 2012 r. o sygn. akt II GZ 341/12; z dnia 12 lipca 2012 r. o sygn. akt II GZ 235/12). Pamiętać przy tym trzeba, iż postępowanie przed sądem administracyjnym nie jest prowadzone z urzędu, lecz stanowi przejaw woli strony, która z własnej inicjatywy występuje ze skargą lub wnioskiem. Z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawcę, nie można dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji jego wniosek nie może zostać uwzględniony. Jak wskazał NSA w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W zakresie całkowitym pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa, w jakiej się wnioskodawca znajduje, nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.