VIII SA/Wa 471/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Marek Wroczyński po rozpoznaniu w dniu 10 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu sprzeciwu K. M. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 17 września 2018 r. odmawiającego skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata i umarzającego postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów w sprawie ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Wnioskiem z 24 sierpnia 2018 r. (data wpływu do Sądu) K. M. (dalej: skarżący) wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym oraz uzyskiwanych dochodach zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Mieszka w domu rodzinnym, w którym posiada 3/32 udziału. Na rachunku bankowym posiada kwotę [...] zł, a zadłużenie karty kredytowej wynosi [...] zł. Jako dochód wskazał dochód z umowy o pracę w wysokości [...] zł brutto, tj. około [...] zł netto plus ewentualne premie z zysku i dodatki do kwoty czasami [...] zł. Jako miesięczne wydatki wskazał: media [...] zł, alimenty [...] zł, koszty utrzymania mieszkania [...] zł, paliwo [...] zł oraz naprawy samochodu [...] – [...] zł rocznie. Postanowieniem z 17 września 2018 r., sygn. akt VIII SA/Wa 471/18 referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata i umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów. Pismem z 8 października 2018 r. (data wpływu do Sądu) skarżący skutecznie wniósł sprzeciw na powołane postanowienie wnioskując o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy. Skarżący zaskarżył postanowienie referendarza w części dotyczącej odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Wskazał, iż prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe, a nie jak wskazał referendarz jednoosobowe, bowiem dzieci w 2018 roku spędziły z nim 208 dni i 145 nocy. Jego sytuacja finansowa stale się pogarsza i nie ma możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302; dalej: "p.p.s.a.") w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r. na podstawie art. 2 w związku z art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6–8 p.p.s.a, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Stosownie do art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Z uwagi jednak na konieczność zapewnienia prawa do sądu osobom niemogącym samodzielnie ponieść kosztów postępowania, ustawodawca wprowadził instytucję prawa pomocy. Prawo to może być udzielone w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym służy osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym służy natomiast osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Z przepisu tego wynika, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Przedstawione przez stronę okoliczności pozwalają sądowi dokonać analizy jej sytuacji materialnej, a tym samym rozpatrzyć wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca winien należycie udowodnić oraz udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie informacji przekazanych przez stronę sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać też należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (wyrok NSA z 12 lipca 2013 r., II OZ 604/13, LEX nr 1345059 i powołane tam piśmiennictwo). Wskazuje się też, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można stosując prawa pomocy chronić czy wzbogacać majątku podmiotów prywatnych (wyrok NSA z 17 kwietnia 2013 r., II FZ 199/13, LEX nr 1310060). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki (wyrok NSA z 29 maja 2013 r., II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego z ponoszenia kosztów tego postępowania, nie sprowadza się jednak do likwidacji tych ciężarów w ogóle, bo jest to niemożliwe, gdyż nie istnieją postępowania sądowe, które nic nie kosztują, lecz jedynie do przeniesienia ich na ogół podatników, a ściślej na budżet Państwa. Koszty procesu przerzucane są zatem na innych i z tego też względu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od generalnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2012 r., sygn. akt I FZ 549/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, prawidłowo referendarz sądowy dokonał oceny, że sytuacja finansowa skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Z informacji zgromadzonych w sprawie wynika, że wnioskodawca osiąga dochód miesięczny w wysokości [...] zł do [...] zł, co wynika z przedłożonego wyciągu z konta bankowego. Zatem dochody skarżącego wystarczają na uiszczenie w niniejszej sprawie wpisu sądowego od skargi. Jednocześnie Sąd podkreśla, iż partycypacja w kosztach postępowania jest obowiązkiem strony. Koszty sądowe należy zaś traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt II OZ 1125/11). Podkreślenia wymaga, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, że koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Do wydatków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych zalicza się wydatki na żywność, mieszkanie, odzież, środki czystości i niezbędne opłaty. Zarówno ani spłata rat kredytów (karta kredytowa), naprawa samochodu, czy też alimenty nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązków ponoszenia kosztów postępowania. W postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13 Naczelny Sąd Administracyjny odnosząc się do spłaty rat kredytu wskazał, iż prywatne zobowiązania finansowe nie mają pierwszeństwa przed zobowiązania publicznoprawnymi. Z tego względu skoro wnioskodawca jest w stanie wygospodarować środki na spłatę zadłużenia karty kredytowej ([...] – [...] zł), to winien także pokryć koszty wynagrodzenia pełnomocnika. W tym stanie rzeczy należało zgodzić się z referendarzem sądowym, że skarżący nie wykazał, iż istotnie jego sytuacja majątkowa nie pozwala na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Końcowo, odnosząc się do wskazywanego przez stronę "wieloinstancyjność" i "wymóg znajomości na bieżąco aktualnych uregulowań prawnych" wskazać trzeba, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd bada zatem wnikliwie sprawę bez względu na treść zarzutów podniesionych w skardze, pouczając ponadto strony działające w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia od orzeczeń sądowych. Zaznaczyć przy tym trzeba, że na etapie postępowania sądowoadministracyjnego przed wydaniem wyroku nie obowiązuje przymus adwokacki ani radcowski, a skarżący może skutecznie dokonać wszystkich czynności osobiście. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.