2 CO 8/58

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława W. przeciwko Weronice M. o eksmisję z gruntu, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach na podstawie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia:"Czy nabywca, który nabył na zasadzie nieformalnej umowy grunt pochodzący z reformy rolnej, przeprowadzonej na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) o przeprowadzeniu reformy rolnej, może bronić się art. 3 przepisów ogólnych prawa cywilnego w powództwie o eksmisję wniesionym przez zbywcę, któremu grunt został nadany z reformy rolnej, jeśli objął grunt w posiadanie, zapłacił umówioną cenę nabycia i spłacił dług ciążący na gruncie na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi?"udzielił następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktycznePowód jest właścicielem działki o obszarze 1,1 ha, pochodzącej z parcelacji majątku W.J., której dokonano w wykonaniu ustawy o przeprowadzeniu reformy rolnej. Powód twierdził, że pertraktował z pozwaną o nabycie przez nią tejże działki i otrzymał od niej w związku z tym 25 000 zł w starej walucie i oddał jej działkę w roku 1948 w posiadanie, że jednak do zawarcia umowy nie doszło i że przez cały czas płacił podatki i inne świadczenia publiczne. Na tej podstawie powód żądał eksmisji pozwanej z działki za równoczesnym zwrotem wpłaconej mu sumy. Sąd Powiatowy zobowiązał pozwaną na podstawie art. 28 pr. rzecz., do opróżnienia działki za zapłatą jej przez powoda sumy 1762 zł, albowiem pozwana dała powodowi w przeliczeniu 750 zł obecnych i zwolniła nieruchomość od obciążenia w wysokości 1062 zł. Z uwagi na krótki czas posiadania działki przez pozwaną Sąd Powiatowy uznał zastosowanie art. 3 p.o.p.c. za nieuzasadnione.Od wyroku tego pozwana wniosła rewizję, domagając się jego uchylenia i odesłania sprawy do I instancji, ewentualnie jego zmiany i oddalenia powództwa.Sąd Wojewódzki na podstawie art. 388 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wymienione w sentencji, budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Gdy strony, prowadziły pertraktację, obowiązywał art. 13 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, mocą którego działka podlegała zakazowi sprzedaży. Z uchyleniem tego przepisu w art. 9 pkt 3 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi (Dz. U. z 1957 r. Nr 39, poz. 172) ograniczenie zbycia działki należy ocenić według przepisów tej ustawy, a zwłaszcza art. 3, według którego pozwana mogłaby nabyć własność działki tylko po uzyskaniu przewidzianego w nim zaświadczenia, że posiada praktyczne lub teoretyczne wiadomości konieczne do prowadzenia gospodarstwa. Dopóki pozwana tego świadectwa nie uzyskała, nie mogłaby zawrzeć umowy z powodem o przeniesienie prawa własności w ustawowej formie (art. 2 powołanej wyżej ustawy). W związku zaś z tym pozwana nie mogłaby korzystać z ochrony z art. 3 p.o.p.c., gdyż zastosowanie w tym przypadku tego przepisu pozostawałoby w wyraźnej sprzeczności z celem art. 2 i 3 powołanej wyżej ustawy popieranym przez ustawodawcę w interesie społecznym. Gdy jednak przeszkoda ta odpadnie dlatego, że pozwana wspomniane świadectwo bądź to już posiada, bądź też w przyszłości uzyska, żądanie powoda, by pozwana wydała nieruchomość, może pozostać w sprzeczności z art. 3 p.o.p.c. Jeżeli bowiem założy się, że nie wchodzą w grę żadne inne okoliczności, które mogłyby mieć doniosłość dla stosowania cytowanego art. 3, to trudno byłoby pogodzić z zasadami współżycia w Państwie Ludowym, aby działka powróciła do zbywcy, który okazał niechęć do korzystania z niej zgodnie z jej przeznaczeniem, tj. do prowadzenia na niej gospodarstwa rolnego, potraktował ją raczej jako przedmiot przynoszący korzyści przez wprowadzenie go w obrót handlowy, aby natomiast działka została wyjęta z rąk, w których cel jej przeznaczenia zostaje spełniony. Wzgląd powyższy powinien być tym bardziej decydujący dlatego, że obustronne świadczenia były równomierne, powód zaś pragnie obecnie wykorzystać nierównomierność, która powstała na jego korzyść wskutek ustalenia wartości ówczesnego złotego, jakkolwiek sam czerpał pełne korzyści z ceny odpowiadającej wartości sprzedanej nieruchomości. Podobne osłabienie skutków nieważności umowy zawartej bez zachowania przepisanej formy nie pozostaje w sprzeczności z przewidzianymi w tym przypadku sankcjami ustawowymi. Sprzedający ani nie traci prawa własności, ani roszczeń z niesłusznego zbogacenia. Jedynie wykonanie tych praw - z uwagi na zasady współżycia w Państwie Ludowym - zostają zawieszone i to niekoniecznie bezokresowo, bo - zależnie od zachodzących okoliczności - ograniczenie może być także tylko przejściowe. Aby jednak art. 3 p.o.p.c. zastosować należycie, uwzględnić trzeba wszystkie okoliczności danego wypadku, a szczególnie zachowanie się w danym stosunku tak jednej, jak i drugiej strony.Wyjaśnienia powyższe uzasadniają treść odpowiedzi udzielonej w sentencji i to w jego postaci ogólnej z uwagi na to, że istnieją i inne przeszkody ustawowe wyłączające nabycie praw, które tak samo jak art. 2 i 3 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r., gdy nie zostały poszanowane, wyłączają zastosowanie art. 3 p.o.p.c. Przy rozstrzyganiu sprawy należy mieć na względzie art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1955 r. Nr 18, poz. 107), mocą którego gospodarstwo rolne nabyte na podstawie przepisów o reformie rolnej, a następnie opuszczone przez właściciela, przechodzi na własność Państwa. Orzeka o tym prez. pow. rady nar. W sprawie zachodzi zatem możliwość, że windykowana działka nie jest własnością strony powodowej. Uzasadniałoby to konieczność zawieszenia postępowania i zwrócenia się do władzy adm. o wydanie orzeczenia.