C 154/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr J. Jodłowski; Sędziowie: Z. Wiszniewski (sprawozdawca), S. Gross.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii M. przeciwko Tadeuszowi Czesławowi M. o rozwód, po rozpoznaniu rewizji pozwanego na wyrok Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 23 stycznia 1951 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie odesłał.Uzasadnienie faktyczne(...) Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 23 stycznia 1951 r. orzekł rozwód małżeństwa stron z winy pozwanego, powierzył powódce wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem stron Mirosławem Jerzym M., przyznając pozwanemu prawo kontroli nad jego wychowaniem i prawo widywania się z dzieckiem, zobowiązał powódkę do ponoszenia kosztów utrzymania dziecka stron w 1/3 części, a pozwanego w 2/3 częściach i z tego tytułu zobowiązał go do płacenia 200 zł miesięcznie (...).Sąd Wojewódzki ustalił, że między stronami nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia, i uznał, że nastąpił on z wyłącznej winy pozwanego. Nie uwzględnił natomiast zarzutów pozwanego zmierzających do wykazania, iż także powódka zawiniła rozkład pożycia stron. W szczególności Sąd Wojewódzki ustalił, że powódka dbała o dziecko, że wprawdzie również i ona lżyła i obrażała pozwanego, jednakże nie mogło to doprowadzić do rozkładu pożycia stron. Twierdzenie pozwanego, jakoby powódka niedostatecznie dbała o bieliznę i ubranie pozwanego, Sąd Wojewódzki uznał za mało prawdopodobne.Od tego wyroku pozwany wniósł rewizję, "o ile orzeczono rozwód z winy pozwanego, a nie z winy obu stron, oraz o ile określono udział pozwanego w kosztach utrzymania syna na 200 zł miesięcznie", domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w tej części, która orzeka rozwód, zobowiązuje go do płacenia 200 zł miesięcznie tytułem udziału w ponoszeniu kosztów utrzymania i wychowania dziecka stron oraz zasądza koszty procesu, bądź też zmiany zaskarżonego wyroku, orzeczenie rozwodu z winy obojga stron i "oznaczenie udziału" pozwanego w kosztach utrzymania dziecka stron na 150 zł miesięcznie. Jako podstawę rewizyjną pozwany podaje naruszenie art. 31 § 1 i 39 kod. rodz. oraz art. 242 i 337 k.p.c., jako też sprzeczność istotnych ustaleń z treścią materiału zebranego w sprawie (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:(...) II.Rozważając zagadnienie ewentualnej współwiny powódki, Sąd Wojewódzki wyraził swe zapatrywanie następująco: "Okoliczność, że powódka w czasie kłótni z pozwanym również lżyła i obrażała go, zdaniem sądu, nie uzasadnia przyjęcia winy obu stron w spowodowaniu rozkładu ich pożycia małżeńskiego, albowiem z całokształtu rozprawy wynika, że powódka odpowiadała obelgami na obelgi pozwanego, a w każdym razie używała wyrażeń mniej dosadnych, które nie mogły rozdrażniać stosunków stron i doprowadzać do rozkładu ich pożycia małżeńskiego". Nie można odmówić słuszności wywodom skarżącego skierowanym przeciw temu wywodowi.Przede wszystkim, wychodząc poza granice rewizji (art. 380 § 2 k.p.c.), należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji powinien był wskazać konkretne dowody, na których się oparł ustalając stan faktyczny (art. 337 k.p.c.). Powołanie się na "całokształt rozprawy" nie czyni zadość temu wymogowi w najmniejszym nawet stopniu, uniemożliwiając kontrolę rewizyjną sposobu dokonywania ustaleń faktycznych.Ustalenie, że powódka używała wyrażeń "mniej dosadnych" jest wyraźnie sprzeczne co najmniej z zeznaniami świadka Juliana K., który przykładowo podał wyzwisko, jakim powódka obrzucała pozwanego, a którego "dosadność" nie jest wcale mniej jaskrawa od wyzwisk rzucanych przez pozwanego pod adresem powódki. Skoro Sąd Wojewódzki tę część zeznania świadka Juliana K. pominął całkowicie w swych rozważaniach zmierzających do ustalenia stanu faktycznego i nie zajął w ogóle względem nich żadnego stanowiska, słusznie zarzuca skarżący, że zachodzi tu sprzeczność istotnego ustalenia z treścią zebranego w sprawie materiału. W rozumieniu art. 371 § 1 pkt 3) k.p.c.Opinia wyrażona w zaskarżonym wyroku, że obelgi używane przez powódkę względem pozwanego "nie mogły rozdrażniać stosunków stron i doprowadzić do rozkładu ich pożycia małżeńskiego" jest całkowicie dowolna. Wymagałaby ona szczególnego uzasadnienia, skoro jest sprzeczna z zasadą doświadczenia, iż normalnie zniewaga zadrażnia stosunek między ludźmi i dlatego bywa przyczyną lub współprzyczyną częściowego lub zupełnego rozkładu pożycia małżonków. Należy bowiem mieć tu na uwadze nie tylko zniewagi słowne, ale i uderzenie przez powódkę pozwanego w twarz.O niedopuszczalności "kompensowania" winy wypowiedział się Sąd Najwyższy już wielokrotnie. Jeżeliby więc w wyżej cytowanym ustępie uzasadnienia zaskarżonego wyroku miało się mieścić zapatrywanie, iż "odpowiadanie" obelgami na obelgi wyłącza winę, o której mowa w art. 31 § 1 kod. rodz., to byłaby to mylna wykładnia tegoż przepisu. (...)IV.Aczkolwiek co do twierdzeń powódki dotyczących cudzołóstw pozwanego z pomocnicą domową, z O. i Alicją D. ustalenia faktyczne dokonane w zaskarżonym wyroku są o tyle niedostateczne, że Sąd Wojewódzki uchylił się od pozytywnego lub negatywnego ich ustalenia i aczkolwiek nie można odmówić słuszności zarzutom rewizji co do ustaleń w przedmiocie niedawania przez pozwanego pieniędzy na utrzymanie rodziny, to jednak inne ustalenia faktyczne dotyczące zawinionego zachowania się pozwanego stwierdzają dostatecznie zupełny i trwały rozkład pożycia stron oraz winę pozwanego. Chociaż więc braki powyższe nie mogłyby same przez się spowodować zakwestionowania zasadności orzeczenia o rozwodzie i winie pozwanego, to jednak wyżej przedstawione uchybienia w rozważeniu ewentualnej współwiny powódki muszą spowodować uchylenie wyroku i to w całości. Orzeczenie rozwodu bowiem musi wynikać z kilku przesłanek, z których jedną jest wyczerpujące ustalenie ważnych powodów rozkładu pożycia małżeństwa. Ustalenie zaś tych powodów jest nierozdzielnie związane z orzeczeniem o winie lub o braku winy każdego z małżonków. Niepodobieństwem byłoby więc uchylenie wyroku orzekającego rozwód, tylko w części zawierającej orzeczenie o winie, a zatem uprawomocnienie się wyroku tylko w tej części, która orzeka rozwód (por. Zb. Orz. S.N. 78/1948). Uchyleniu podlegają w konsekwencji także i te części wyroku, których uchylenia skarżący nie żądał, a w szczególności również orzeczenie o powierzeniu powódce wykonywania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem stron.V.Aczkolwiek z powyższych przyczyn bezprzedmiotowym byłoby rozważanie zarzutów rewizji pozwanego co do wysokości zasądzonej od niego kwoty na pokrycie części kosztów utrzymania i wychowania dziecka stron, to jednak z uwagi na konieczność przesłania sprawy do ponownego rozpoznania i ewentualną aktualność zagadnienia stosowania art. 437 k.p.c. w dalszym postępowaniu w niniejszej sprawie, należy zaznaczyć, co następuje:Art. 437 k.p.c. wymaga między innymi, żeby sąd orzekający rozwód orzekł również, "w jakiej wysokości" każdy z rodziców jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Wykładnia tego przepisu nie stwarza trudności, gdy obowiązek alimentacyjny ojca lub matki dziecka jest zobowiązaniem pieniężnym. Wtedy orzeczenie o "wysokości" będzie zasądzeniem określonych kwot. Jednakże przypadek, gdy obowiązek alimentacyjny obojga rozwiedzionych rodziców jest zobowiązaniem pieniężnym, jest raczej wyjątkowy. W praktyce dziecko pozostaje przeważnie u jednego z nich i obowiązek tego z rodziców nie jest zobowiązaniem pieniężnym, lecz polega zwykle na alimentacji dziecka w naturze u siebie w domu i na osobistych staraniach o jego wychowanie (art. 39 § 1 kod. rodz.). Zachodzi więc pytanie, jak należy wtedy rozumieć wymóg określenia "wysokości" w rozumieniu ostatniego ustępu art. 437 k.p.c. Jest oczywiste, że nie może ona być oznaczona kwotą pieniężną, choćby z uwagi na niepieniężny charakter osobistych starań o wychowanie dziecka. Skoro zarazem sumowanie alimentów niejednorodnych (pieniężna renta alimentacyjna, utrzymanie w naturze, osobiste starania) nie jest możliwe, określenie obowiązku alimentacyjnego każdego z rodziców w formie ułamka (np. oboje rodzice po połowie lub w innym stosunku) byłoby wtedy pozbawione realnej treści. Określenie przeto, "w jakiej wysokości obowiązany jest do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka" ten z rodziców, który będzie miał dziecko u siebie w domu i będzie osobiście starać się o jego wychowanie, nie może mieć więc wtedy formy liczbowej, polegać zatem powinno ono na opisowym określeniu zakresu obowiązku. Tak więc, np. w zupełności odpowiadać będzie wymogowi art. 437 k.p.c. orzeczenie zasądzające od jednego z rodziców określoną kwotę miesięcznie, a zobowiązujące drugiego z rodziców do ponoszenia pozostałych kosztów utrzymania dziecka w naturze i do osobistych starań o jego wychowanie. Wtedy obowiązek alimentacyjny tego drugiego małżonka oznaczony będzie konkretnie, choć nie cyfrowo.Wychodząc poza granice rewizji, należy więc stwierdzić, że zaskarżony wyrok, który w omawianym przedmiocie ogranicza się co do powódki do nałożenia na nią 1/3 części kosztów utrzymania i wychowania dziecka, nie określając konkretnie treści jej obowiązku, narusza art. 437 k.p.c.VI.Określając w myśl art. 437 k.p.c. uprawnienia pozwanego w stosunku do dziecka stron, Sąd Wojewódzki przyznał mu "prawo widywania się z dzieckiem". Stanowi to praktycznie zresztą obojętne naruszenie tego przepisu. Prawo widywania się z dzieckiem przysługuje bowiem każdemu z rodziców niezależnie od wykonywania lub niewykonywania władzy rodzicielskiej, chyba że władza opiekuńcza orzekłszy pozbawienie władzy rodzicielskiej wyda zakaz z art. 63 kod. rodz. Natomiast art. 437 k.p.c. wymaga unormowania uprawnień tego z rodziców, któremu nie powierzono wykonywania władzy rodzicielskiej, w zakresie "utrzymywania z nim stosunków osobistych". Należy przeto w wyroku rozwodowym konkretniej unormować to zagadnienie.