C 1578/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: p. o. Prezes W. Święcicki. Sędziowie: dr B. Dobrzański, M. Grudziński (sprawozdawca), dr. J. Jodłowski, dr S. Gronowski, S. Gross, dr A. Hołowczak.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa Zofii J. przeciwko Skarbowi Państwa o 822.100 zł tytułem odszkodowania:"Czy właściciel samochodu będący osobą prawną odpowiada na podstawie art. 153 § 1 k.z. za szkodę wyrządzoną przez ruch samochodu, jeżeli osoba, uprawniona do rozporządzania samochodem w imieniu właściciela, rozporządzi samochodem wbrew obowiązującym instrukcjom?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Właściciel samochodu będący osobą prawną odpowiada na podstawie art. 153 § 1 k.z. za szkodę wyrządzoną przez ruch samochodu w zasadzie nawet wówczas, jeżeli osoba uprawniona do rozporządzania samochodem w imieniu właściciela rozporządzi nim wbrew obowiązującym instrukcjom. Odpowiedzialność powyższa jest wyłączona w przypadku, gdy rozporządzenie samochodem nastąpiło z rażącym przekroczeniem granic udzielonych uprawnień i wskutek tego działanie takie może być uważane za cudzy czyn bezprawny, pozbawiający właściciela możności rozporządzania samochodem (art. 153 § 2 k.z.)".Uzasadnienie faktyczneDnia 20 grudnia 1950 r. Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"W przypadku, gdy kierowca samochodu po ukończeniu jazdy zleconej mu jako pracownikowi bezprawnie użył samochodu dla celów własnych, właściciel samochodu jest na podstawie art. 153 § 2 k.z. zwolniony od określonej w § 1 tego artykułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w czasie samowolnej jazdy przez ruch samochodu, co nie wyłącza odpowiedzialności właściciela samochodu na zasadach art. 134 i nast. k.z.".Na tle uchwały należy rozważyć, czy odmienność wskazanego w uchwale oraz podanego w przedstawionym obecnie pytaniu stanów faktycznych pociąga za sobą różne skutki prawne w zakresie odpowiedzialności właściciela samochodu na podstawie art. 153 § 1 k.z. Źródło nastręczających się tutaj wątpliwości, które spowodowały postawienie pytania, tkwi najpewniej w różnicy co do zakresu uprawnień osób używających samochodu. W przypadku pierwszym określonym w uchwale, osobą tą jest kierowca samochodu, w rozpoznawanym obecnie pytaniu prawnym wymienia się "osoby uprawnione do rozporządzania samochodem w imieniu właściciela". Kierowca samochodu ma na ogół ściśle określony zakres zleconych mu przez właściciela czynności, gdy zaś mowa jest o "osobach uprawnionych do rozporządzania samochodem w imieniu właściciela", to w grę wchodzić mogą osoby posiadające zazwyczaj szerszy zakres uprawnień, w których mieszczą się także uprawnienia do wydawania odpowiednich dyspozycji kierowcy.Uprawnienia do rozporządzania samochodem w imieniu właściciela nie odbiera cech bezprawności działaniu polegającemu na przekroczeniu granic posiadanego upoważnienia.Niezgodne z prawem zachowanie się osoby, które narusza podmiotowe prawa innej osoby, jest działaniem bezprawnym w zakresie prawa cywilnego. Każde przeto użycie samochodu, niezgodne z zarządzeniem, instrukcją lub innego rodzaju oświadczeniem woli właściciela samochodu, wyraźnym lub dorozumianym, ma cechy bezprawia wobec właściciela, niezależnie od tego, kto przekroczył granice udzielonych mu uprawnień, a więc czy będzie nim kierowca, którego ma na względzie uchwała składu 7 sędziów z dnia 20 grudnia 1950 r., czy też, osoba uprawniona do rozporządzania samochodem", której dotyczy przedstawione pytanie prawne.Dla uwolnienia jednak właściciela samochodu od odpowiedzialności za cudzy czyn bezprawny art. 153 § 2 k.z. stawia dodatkowy wymóg w postaci pozbawienia właściciela możności rozporządzania tym samochodem. Rozważeniu zatem podlega zagadnienie, czy różnice w zakresie uprawnień osoby korzystającej z samochodu mają wpływ na ustalenie, że właściciel wskutek czynu bezprawnego tej osoby utracił władzę rozporządzania samochodem. Należy stwierdzić, że w miarę rozszerzania się zakresu tych uprawnień, zmienia się jakościowo ich charakter. Na "osobę uprawnioną do rozporządzania" właściciel przelewa jak gdyby swoje władztwo nad samochodem, czyni z tej osoby swój organ w zakresie dysponowania samochodem i dlatego też nie można uznać, by niezgodny z instrukcją sposób korzystania z samochodu przez osobę trzecią zawsze równał się utracie przez właściciela władzy nad nim, stanowił "pozbawienie możności rozporządzania".Tak jak od zakresu udzielonych innej osobie uprawnień uzależnione jest uznanie, czy właściciel utracił władztwo nad samochodem, tak również na odpowiedzialność właściciela wynikającą z art. 153 § 1 k.z. nie może pozostać bez wpływu rodzaj przekroczenia granic tych uprawnień.Rozporządzenie samochodem w sposób rażąco niezgodny z wolą właściciela uniemożliwia przyjęcie, by zachowanie się korzystającego z samochodu było kontynuacją władztwa właściciela, by było ono wykonywaniem tego władztwa przez osobę upoważnioną do dysponowania. We wszystkich zatem przypadkach, gdy osoba ta używając samochodu rażąco przekroczy zakres udzielonych jej uprawnień, należy uznać, że właściciel utracił możność rozporządzania samochodem.Wniosek o rażącym charakterze przekroczenia w okolicznościach konkretnej sprawy wysnuć można z porównania zakresu udzielonych przez właściciela uprawnień z rodzajem i wagą wydanej przez używającego samochodu dyspozycji wykraczającej poza ramy tych uprawnień.