C 364/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Lisiewski (sprawozdawca). Sędziowie: dr J. Marowski, S. Gross.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana B. o wynagrodzenie wartości rzeczy, z rewizji Prokuratorii Generalnej R. P. na postanowienie Sądu Powiatowego w Radomiu z dnia 27 stycznia 1951 r.,zaskarżone postanowienie uchylił, sprawę Sądowi Powiatowemu w Radomiu do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneŻona wnioskodawcy została prawomocnie skazana za odstępstwo od narodowości polskiej na karę więzienia i przepadek majątku. W związku z tym I Urząd Skarbowy w R. z polecenia Ekspozytury Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego w R. zajął szereg rzeczy jako należących do żony wnioskodawcy. Wnioskodawca pretendujący do własności zajętych rzeczy uzyskał prawomocne wyroki, ustalające jego prawo własności do rzeczy wymienionych we wniosku oraz nieważność ich przepadku na rzecz Skarbu Państwa. Na podstawie tych orzeczeń Okręgowy Urząd Likwidacyjny ustalił wynagrodzenie należne wnioskodawcy na sumę 11.197 zł, wnioskodawca natomiast żąda ustalenia jej na 400.000 zł. Sąd Grodzki, przesłuchawszy wnioskodawcę co do stanu rzeczy w chwili ich zabrania oraz trzech biegłych co do ich wartości, ustalił wysokość wynagrodzenia za każdą z nich z osobna na sumy wynikające z sentencji jego postanowienia.W skardze rewizyjnej na to postanowienie Prokuratoria Generalna R. P. wniosła o jego uchylenie i odesłanie sprawy do pierwszej instancji, ewentualnie o jego zmianę i oddalenie wniosku lub ustalenie wysokości wynagrodzenia na sumę 11.197 zł dawnych, a 111,97 zł obecnych, zarzucając naruszenie art. 8 i 12 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. R. P. Nr 65, poz. 390), art. 7 i 12 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. R. P. Nr 13, poz. 87) i art. 311 pr. rzecz....Sąd Wojewódzki przekazał sprawę na podstawie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu...Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zapatrywanie Prokuratorii Generalnej R. P., że odpowiedzialność Skarbu Państwa ogranicza się do sumy uzyskanej ze sprzedaży rzeczy, nie ma oparcia w ustawie. Jak wynika z art. 12 ust. 4 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, ograniczona odpowiedzialność, przewidziana w zdaniu drugim tego przepisu, odnosi się tylko do majątków wymienionych w art. 12 ust. 2 tego dekretu, a więc do majątków opuszczonych. Natomiast rzeczy, za które powód dochodzi wynagrodzenia, nie były mieniem opuszczonym i weszły w zakres działania Urzędu Likwidacyjnego z racji orzeczenia o przepadku majątku żony powoda. W takim jednak przypadku odpowiedzialność Skarbu Państwa jest uregulowana szczególnym przepisem art. 12 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku, który należy stosować również i wówczas, gdy z roszczeniem o wynagrodzenie występuje nie podmiot prawa do majątku uznanego za przepadły, lecz osoba trzecia, która twierdzi, że przy wykonaniu orzeczenia o przepadku lub zabezpieczeniu przepadku objęto rzeczy należące do niej. Na tym więc przepisie opiera się żądanie wnioskodawcy. Ponieważ zwrot rzeczy zabranych powodowi w naturze nie jest możliwy, Skarb Państwa odpowiada w myśl art. 12 ust. 2 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku według przepisów o odpowiedzialności posiadacza w dobrej wierze. O odpowiedzialności tej mówi art. 311 pr. rzecz. powołany słusznie w skardze kasacyjnej. Niemniej błędny jest pogląd Prokuratorii Generalnej R. P., że przy zastosowaniu tego przepisu Skarb Państwa obowiązany jest tylko do wydania sumy 11.197 zł. Art. 311 pr. rzecz., według niewątpliwej swej treści, nie określa pozytywnie i wyczerpująco odpowiedzialności posiadacza w dobrej wierze, lecz ogranicza jego odpowiedzialność, która byłaby uzasadniona według zasad ogólnych, wymieniając w szczególności, do jakich świadczeń posiadacz w dobrej wierze nie jest obowiązany, chociażby były one objęte jego odpowiedzialnością według zwykłych zasad. Skoro zaś taki jest sens art. 311 pr. rzecz., jest rzeczą oczywistą, że z mocy art. 12 ust. 2 cytowanego dekretu Skarb Państwa ma odpowiadać według zwykłych zasad z ograniczeniami wynikającymi z art. 311 pr. rzecz. nawet wówczas, gdyby poza art. 12 ust. 2 tego dekretu nie istniał żaden inny przepis, z którego można by wywieść cywilnoprawną odpowiedzialność Skarbu Państwa. Skoro bowiem treść art. 311 pr. rzecz. jest negatywna, a więc stanowi, za co posiadacz w dobrej wierze nie odpowiada, że art. 12 ust. 2 cytowanego dekretu byłby bezprzedmiotowy, gdyby Skarb Państwa nie miał ponosić żadnej odpowiedzialności na podstawie przepisów ogólnych.Sprzedaż rzeczy powoda na licytacji nie jest ani ich zużyciem, ani uszkodzeniem, ani wreszcie utratą. W szczególności utrata oznacza wyjście rzeczy z rozporządzalności uprawnionego bez lub wbrew jego woli. Wyłączenie zatem odpowiedzialności Skarbu Państwa za zlicytowanie rzeczy na podstawie art. 311 pr. rzecz. nie wchodzi w grę. W granicach zaś przepisów ogólnych, według których w takim razie należy ocenić odpowiedzialność Skarbu Państwa, powinny mieć zastosowanie przepisy o niesłusznym zbogaceniu i o czynach niedozwolonych. Z przepisów pierwszego rodzaju należy mieć na względzie art. 123 i 127 k.z. stanowiące, że wydanie korzyści, gdy nie następuje w naturze, dokonuje się przez zapłatę ich wartości i że obowiązany do zwrotu odpowiada ponad miarę własnego zbogacenia, jeżeli pozbywając się korzyści, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Treść końcowej części art. 127 k.z. mogłaby skłaniać do wniosku, że w przepisie tym chodzi o posiadacza w złej wierze i że wskutek tego art. 127 k.z. nie może być stosowany, skoro według art. 12 ust. 2 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku Skarb Państwa odpowiada tak jak posiadacz w dobrej wierze. W rzeczywistości jednak tak nie jest. Posiadacz bowiem może być przekonany o słuszności swego posiadania, a więc znajdować się w dobrej wierze, niemniej przy uwzględnieniu staranności wymaganej w życiu społecznym może być obowiązany do niezbywania rzeczy, dopóki słuszność jego posiadania kwestionowana przez osobę trzecią nie będzie w miarodajny sposób wyjaśniona. Podobny stan rzeczy zachodzi zwłaszcza w przypadku, gdy osoba trzecia wystąpi z procesem, w którym dochodzi roszczenia wyłączającego słuszność posiadania przeciwnika. Podobnie przedstawia się sprawa z odpowiedzialnością za czyn niedozwolony. Posiadacz znajdujący się co do swego posiadania w dobrej wierze może wyrządzić osobie trzeciej szkodę, jeżeli zaniecha troski o jej interesy nakazanej względami należytej staranności, a zwłaszcza gdy wyzbędzie się posiadanej rzeczy, mimo że pretenduje do niej osoba trzecia, a możliwość, że będzie musiał jej rzecz wydać, nie jest w zachodzących okolicznościach wyłączona. Z obowiązkiem zaś wydania rzeczy posiadacz powinien liczyć się w każdym razie w przypadku, gdy osoba trzecia wytoczy spór o wydanie rzeczy, który nie jest oczywiście bezzasadny. Wystąpienie bowiem z procesem powinno posiadacza utrwalić w przekonaniu, że żądanie osoby trzeciej jest pomyślane na serio i może się okazać uzasadnione. Ze stanu faktycznego sprawy wynika wiec, że Urząd Likwidacyjny nie powinien był sprzedawać rzeczy na licytacji, lecz miał obowiązek poczekać na prawomocny wynik procesu, chyba że sprzedaż była konieczna dla uchronienia rzeczy od zniszczenia lub dla ochrony przed narośnięciem zbyt wysokich kosztów przechowania. Okoliczności takich jednak Prokuratoria Generalna R. P. nie podnosiła w pierwszej instancji. Rozporządzenia Urzędu Likwidacyjnego nie usprawiedliwia również okoliczność, że rzeczy sprzedał po zapadnięciu wyroku sądu pierwszej instancji, który oddalił powództwo. Toteż żądanie wynagrodzenia pełnej wartości sprzedanych rzeczy jest usprawiedliwione art. 123, 127, 134 i 160 k.z.Uzasadnione są natomiast zarzuty, które Prokuratoria Generalna R. P. podnosi przeciwko sposobowi, w jaki Sąd Okręgowy ustalił wartość rzeczy powoda. W szczególności skarżący wywodzi słusznie, że Sąd Okręgowy nie powinien był zadowolić się przesłuchaniem wnioskodawcy co do stanu rzeczy zabranych i opinią biegłych opartą na zeznaniach wnioskodawcy, lecz że powinien był przeprowadzić dochodzenia z urzędu celem ustalenia prawdziwej ich wartości, ku czemu istniała szeroka możliwość przez zasięgnięcie informacji w Urzędzie Likwidacyjnym, w szczególności przez ściągniecie protokołów oszacowania rzeczy i ich sprzedaży oraz przez stwierdzenie nazwisk funkcjonariuszy, którzy brali udział w powyższych czynnościach, celem przesłuchania ich jako świadków. Zaniechanie tych dochodzeń przedstawia naruszenie art. 26 k.p.n., które może mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, albowiem w wyniku zaniechanych dochodzeń mogło się okazać, że rzeczy miały wartość mniejszą. Chociaż więc skarżący, powołując się w instancji rewizyjnej po raz pierwszy na wspomniane protokoły i na funkcjonariuszy Urzędu Likwidacyjnego jako świadków, nie wyjaśnia, że nie mógł przytoczyć tych dowodów w pierwszej instancji, i dlatego przytoczenie tych dowodów nie może uzasadnić zastosowania art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych, to jednak zaskarżone postanowienie nie może być utrzymane w mocy i sprawa celem dokonania należytych ustaleń musi być odesłana do sądu pierwszej instancji (art. 384 k.p.c.)...