C 514/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr B. Dobrzański; Sędziowie: M. Grudziński (sprawozdawca), T. Szurlewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana J. przeciwko Stefanii J. o rozwód, po rozpoznaniu skargi rewizyjnej powoda na wyrok Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie Ośrodek w Przemyślu z dnia 23 marca 1951 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Rzeszowie odesłał.Uzasadnienie faktyczneJan J. Zamieszkały w T. (Kanada) w powództwie wniesionym do Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie wnosił o rozwiązanie małżeństwa zawartego przezeń 12 listopada 1938 r. w rzymsko-katolickim kościele parafialnym w N. Z. ze Stefanią D. Powód przytacza, że pożycie małżonków trwało do dnia 1 września 1939 r., kiedy to w związku z wybuchem drugiej wojny światowej otrzymał on od władz nakaz ewakuowania się z miejsca zamieszkania. Pozwana odmówiła wyjazdu z mężem, który opuścił kraj, przebywał w czasie wojny w Rumunii, Francji, Portugalii, a obecnie zamieszkuje w Kanadzie. W czasie pobytu poza granicami kraju powód starał się przyjść z pomocą żonie, która w okresie od marca 1940 r. do czerwca 1942 r. pozostawała na wyłącznym utrzymaniu matki i siostry powoda. Zamieszkując w M. pozwana często wyjeżdżała do Krakowa, przebywała poza domem dłuższe okresy czasu (od jednego do trzech tygodni). Po powrocie z jednego z takich wyjazdów, w miesiącu wrześniu 1941 r. wyszło na jaw, że pozwana jest w ciąży i w mieszkaniu matki powoda lekarz (dr S.) dokonał zabiegu spędzenia płodu. Zarzucając pozwanej cudzołóstwo oraz powołując się na fakt dwunastoletniej rozłąki stron powód utrzymuje, że nastąpił trwały i zupełny rozkład małżeństwa, że dalsze utrzymywanie małżeńskiego węzła prawnego jest sprzeczne z interesem społecznym, i wnosi o orzeczenie rozwodu z winy żony. Z małżeństwa stron dzieci nie ma.Sąd Wojewódzki w Rzeszowie wyrokiem z dnia 23 marca 1951 r. powództwo oddalił podnosząc, iż przytoczone w tym powództwie ważne przyczyny rozkładu pożycia małżeńskiego były już przedmiotem rozpoznania sądu w sprawie I. C. 98/49 b. Sądu Okręgowego w Przemyślu, w której wyrok oddalający powództwo Jana J. o rozwód małżeństwa zatwierdzony został przez b. Sąd Apelacyjny w Krakowie, a skarga kasacyjna oddalona przez Sąd Najwyższy. Mimo że z tych względów pozew powinien być w zasadzie, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, odrzucony, rozpoznał on go jeszcze pod kątem widzenia art. 30 § 2 kod. rodz., dlatego że powództwo oparte zostało, między innymi, na podstawach wymienionych w tym przepisie. Ta dodatkowa analiza nie mogła jednak doprowadzić do orzeczenia rozwodu, okoliczność bowiem, że strony pozostają w długotrwałym rozłączeniu, a powód zamierza wstąpić w związek małżeński z inną kobietą, sama przez się nie wystarczy do uznania, że wzgląd na interes społeczny nakazywał rozwiązanie małżeństwa.Rewizja powoda zarzuca wyrokowi Sądu Wojewódzkiego pogwałcenie art. XVI przep. wpr. kod. rodz. oraz art. 3, 216, 218, 223 § 1, 232 § 1 i 429 k.p.c. i wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Stanowisko swoje rewizja uzasadnia tym, że w sprawie I. C. 98/49 b. Sądu Okręgowego w Przemyślu powództwo miało za podstawę art. 24 pkt 1) pr. małż. z 1945 r. i wszystkie instancje sądowe orzekające w tej sprawie w oparciu o art. XVI § 3 przep. wpr. pr. małż. (Dz. U. R. P. z 1945 r. Nr 48, poz. 271) przyjęły przekroczenie przez powoda terminu prekluzyjnego do wytoczenia powództwa o rozwód. W sprawie niniejszej powództwo, zdaniem skargi rewizyjnej, opiera się na innej podstawie prawnej, nie przewidzianej przez pr. małż. z 1945 r. (art. XVI przep. wpr. kod. rodz.). Powód bowiem obecnie domagał się orzeczenia rozwodu z winy pozwanej, w szczególności z tego względu, "że interes społeczny wymaga, aby fikcyjne małżeństwo stron, które faktycznie od lat dwunastu nie istnieje i jest niezdrową komórką społeczną, rozwiązać przez rozwód" . Takiej podstawy prawnej przep. pr. małż. z 1945 r., zdaniem skarżącego, nie przewidywały. Sąd Wojewódzki stwierdziwszy, iż powództwo oparte jest między innymi także na podstawach wymienionych w art. 30 § 2 kod. rodz., powinien był sprawę wszechstronnie pod tym kątem widzenia rozpoznać, nie uczynił zaś tego, opierając się jedynie na ustaleniach zapadłego pod rządem prawa małżeńskiego z 1945 r. wyroku w sprawie I. C. 98/49.Pozwana w odpowiedzi na skargę rewizyjną wnosiła o jej oddalenie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozstrzygnięcia wymaga przede wszystkim zagadnienie identyczności występującej w niniejszej sprawie podstawy prawnej żądania rozwodu z podstawą widoczną w toczącej się między stronami i zakończonej prawomocnym wyrokiem oddalającym powództwo sprawie I. C. 98/49 b. Sądu Okręgowego w Przemyślu. W obydwu tych sprawach podstawą sporu był zupełny i trwały rozkład pożycia małżonków wywołany cudzołóstwem żony. Sprawa I. C. 98/49 toczyła się pod rządem prawa małżeńskiego z 1945 r. i podstawą prawną powództwa był art. 24 pkt 1) tego prawa. Uznając cudzołóstwo za jeden z powodów rozkładu pożycia, przepis ten ograniczył małżonka niewinnego w powoływaniu się na to cudzołóstwo, uzależniając skuteczność zarzutu od zachowania terminów jego zgłoszenia: sześciu miesięcy od czasu, gdy o fakcie cudzołóstwa się dowiedział, lub trzech lat od zajścia cudzołóstwa. U podłoża takiego uregulowania prawnego leżała konstrukcja domniemanego przebaczenia, przy pierwszym, a dążenie do nierozrywania małżeństwa i rodziny z powodu odległych w czasie przewinień małżonka, przy drugim z tych terminów. Art. XVI § 2 i 3 przep. wpr. pr. małż. (Dz. U. R. P. z 1945 r. Nr 48, poz. 271) nie stanowił żadnego wyjątku od tej konstrukcji a przewidywał jedynie specjalny termin "a quo" niezależny od chwili, w której powód dowiedział się o przyczynie uzasadniającej powództwo, w stosunku do osób pozostających w związku z ostatnią wojną w dniu wejścia w życie prawa małżeńskiego poza granicami kraju.Ustawodawca kod. rodz. porzucił tę konstrukcję i nie formułując nawet przykładowo ważnych powodów zupełnego i trwałego rozkładu pożycia, a pozostawiając je każdorazowej ocenie sądu, nie ustanowił też żadnych terminów ograniczających w prawie powoływania się na te powody.Widoczna jest więc zmiana poglądu ustawodawcy na moc i znaczenie upływu terminu przy przewinieniu cudzołóstwa. Jest to w rozumieniu art. 24 pkt 1) pr. małż. i art. XVI § 2 i 3 przep. wpr. to prawo zmiana jakościowa porzucająca założenia, które przyświecały konstrukcji tego przepisu, a zatem stanowiąca nową, odmienną w rozumieniu art. XVI przep. wpr. kod. rodz. (Dz. U. R. P. z 1950 r. Nr 34, poz. 309) podstawę prawną żądania rozwodu w przypadku cudzołóstwa.Prawomocny przeto wyrok zapadły w czasie mocy obowiązującej prawa małżeńskiego z 1945 r., oddalający powództwo o rozwód z powodu cudzołóstwa pozwanego wobec upływu zakreślonego przez to prawo terminu do zgłoszenia powyższego zarzutu [art. 24 pkt 1) pr. małż. i art. XVI § 2 i 3 przep. wpr. to prawo], nie stoi z mocy art. XVI przep. wpr. kod. rodz. na przeszkodzie do orzeczenia rozwodu pod rządem kod. rodz. w przypadku zupełnego i trwałego rozkładu pożycia wywołanego tym samym faktem cudzołóstwa, który powoływany był w sprawie poprzedniej prawomocnie osądzonej.Nadmienić należy, że przyznanie takiemu wyrokowi powagi rzeczy osądzonej postawiłoby, bez żadnego logicznego uzasadnienia, małżonka, którego powództwo zostało oddalone, w sytuacji gorszej aniżeli ta, w jakiej znalazłby się małżonek, który pod rządem prawa małżeńskiego z 1945 r. uchybił również terminowi z art. 24 pkt 1) tego prawa (art. XVI § 2 i 3 przep. wpr. małż.), pozew jednak wniósł po raz pierwszy dopiero po wejściu w życie kod. rodz.Sąd Wojewódzki uznając, że art. XVI przep. wpr. kod. rodz. nie może mieć w sprawie niniejszej zastosowania, naruszył ten przepis przez błędną jego wykładnię.Skutkować to musiało uchylenie zaskarżonego wyroku, ponieważ właściwe zastosowanie wspomnianego przepisu pociągnie za sobą konieczność, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przeprowadzenia postępowania dowodowego w przedmiocie istnienia przesłanek z art. 29 kod. rodz., a więc ustalenia, czy pozwana rzeczywiście dopuściła się cudzołóstwa oraz czy wywołało to zupełny i trwały rozkład pożycia. (...)