C 524/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr J. Marowski; Sędziowie: Z. Wasilkowska, dr J. Jodłowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa małoletniego Romana Ż. przeciwko Bronisławowi K. o podwyższenie renty alimentacyjnej, po rozpoznaniu rewizji pozwanego na wyrok Sądu Powiatowego w Wąbrzeźnie z dnia 29 marca 1951 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu w Wąbrzeźnie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym w dniu 9 marca 1951 r. do Sądu Powiatowego w Wąbrzeźnie powód Roman Ż., działający przez matkę swoją Marię Ż. jako ustawową przedstawicielkę, podaje, iż wyrokiem Sądu Grodzkiego w Kowalewie z dnia 31 lipca 1946 r. (C. 25/46), zatwierdzonym przez Sąd Okręgowy w Toruniu w dniu 29 listopada 1946 r. (Ca. 108/46), pozwany Bronisław K. został uznany za ojca powoda i zobowiązany do płacenia mu tytułem renty alimentacyjnej po 450 zł w starej walucie kwartalnie. Powołując się na wzrost kosztów utrzymania oraz wzrost zarobków pozwanego, powód wnosi o podwyższenie renty alimentacyjnej do 90 zł (w nowej walucie) miesięcznie.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 29 marca 1951 r. orzekł zgodnie z żądaniem pozwu, mając na uwadze, że pozwany oświadczył na rozprawie, iż nie sprzeciwia się ustaleniu renty alimentacyjnej w nowej wysokości, wobec czego sąd uznał twierdzenia faktyczne pozwu z mocy art. 238 k.p.c. za prawdziwe.W rewizji na powyższy wyrok pełnomocnik pozwanego wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. Skarżący opiera żądanie rewizji na zarzutach sprzeczności istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału oraz naruszenia prawa materialnego. Skarżący zarzuca w szczególności:a)że ustalenie Sądu Powiatowego, iż wyrokiem Sądu Grodzkiego w Kowalewie pozwany został uznany za ojca powoda, nie jest zgodne z istotnym stanem rzeczy;b)że skoro wyrok Sądu Grodzkiego w Kowalewie nie ustala ojcostwa, a jedynie zasądza alimenty, co w świetle art. XXVII przep. wpr. kod. rodz. nie jest równoznaczne z ustaleniem ojcostwa, i skoro powód żądając podwyższenia alimentów nie wnosi o ustalenie ojcostwa, powództwo powinno ulec oddaleniu z uwagi na art. 45727 k.p.c.Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy w dniu 25 maja 1951 r. z mocy art. 388 k.p.c. postanowił z urzędu przekazać sprawę Sądowi Najwyższemu do rozpoznania wobec budzącego poważne wątpliwości zagadnienia prawnego, od którego rozstrzygnięcia zależy rozstrzygnięcie rewizji w sprawie niniejszej: "Czy w związku z brzmieniem art. 448 k.p.c. i art. XXVII § 1 zdanie drugie przep. wpr. kod. rodz. (Dz. U. R. P. z 1950 r. Nr 34, poz. 309) powództwo o zmianę renty alimentacyjnej, przysądzonej powodowi od pozwanego, nie będącego mężem matki powoda, wyrokiem, w którym ojcostwo nie zostało w sentencji ustalone, należy oddalić wobec braku żądania równoczesnego ustalenia ojcostwa, czy też brak takiego wniosku należy uznać za brak formalny dający się uzupełnić w toku postępowania, czy wreszcie powództwo podlega merytorycznemu rozpoznaniu przez przyjęcie, że jest ono dalszym ciągiem pierwotnego powództwa i wobec niniejszego powództwa nie mają zastosowania przepisy na wstępie cytowane?"Uzasadnienie prawneRozpoznając skargę rewizyjną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wynika z załączonych do sprawy akt sprawy b. Sądu Grodzkiego w Kowalewie (C. 25/46), wyrok, jaki zapadł w tej ostatniej sprawie, zasądza alimenty od pozwanego na rzecz powoda w wysokości 450 zł kwartalnie, natomiast nie zawiera orzeczenia co do ustalenia ojcostwa; pozew wniesiony przez opiekuna powoda w tej sprawie nie zawierał zresztą w ogóle wniosku o ustalenie ojcostwa, dotycząc wyłącznie zasądzenia alimentów. Twierdzenie pozwu, iż wyrok w sprawie C. 25/46 uznaje pozwanego za ojca powoda, nie odpowiada zatem rzeczywistości. Uzasadniony przeto jest pierwszy zarzut skargi rewizyjnej, ze ustalenie przyjęte przez Sąd Powiatowy, iż pozwany został wyrokiem w sprawie C. 25/46 uznany za ojca powoda, nie odpowiada istotnemu stanowi rzeczy i sprzeczne jest z materiałem sprawy.Trafnie również podnosi skarżący, iż stosownie do art. XXVII przep. wpr. kod. rodz. orzeczenia sądowego, zasądzającego przed wejściem w życie tego kodeksu jedynie środki alimentacyjne na rzecz dziecka pozamałżeńskiego, nie uważa się za orzeczenie ustalające ojcostwo. Brak zaś takiego orzeczenia jest istotny dla rozstrzygnięcia sprawy niniejszej.Sąd Powiatowy pominął, że z mocy art. 448 (dawniej 45727) k.p.c., jeżeli ojcostwo mężczyzny, który nie jest mężem matki, nie zostało ustalone, zarówno dziecko jak i matka mogą dochodzić roszczeń majątkowych związanych z ojcostwem tylko wtedy, gdy jednocześnie z tymi roszczeniami dochodzą ustalenia ojcostwa. Przepis ten lege non distinguente odnosi się do wszelkich roszczeń majątkowych związanych z ojcostwem pozamałżeńskim; a zatem ma zastosowanie także w przypadkach dochodzenia podwyższenia wysokości świadczeń alimentacyjnych zasądzonych wyrokiem. Bez znaczenia jest przy tym, czy wyrok zasądzający alimenty wydany był przed, czy po wejściu w życie kod. rodz. i art. 448 k.p.c. Art. 448 k.p.c., mimo iż jest zamieszczony w kodeksie postępowania cywilnego, w treści swej stanowi normę prawa materialnego, gdyż ustanawia przesłankę, od której uzależniona jest możność dochodzenia roszczenia materialnego. Brak tej przesłanki, tj. orzeczenia ustalającego ojcostwo lub żądania ustalenia ojcostwa, stoi na przeszkodzie do uwzględnienia powództwa dziecka pozamałżeńskiego lub jego matki o świadczenia majątkowe. Ratio legis tego przepisu polega niewątpliwie na tym, aby wobec sytuacji prawnej dzieci pozamałżeńskich i zrównania ich przez ustawodawcę Polski Ludowej w prawach z dziećmi zrodzonymi z małżeństwa, uregulować sprawę stanu cywilnego dzieci pozamałżeńskich w sposób odpowiadający rzeczywistości i aby wykluczyć możliwość, istniejącą pod rządem poprzednio obowiązujących przepisów prawnych, uznania ojcostwa ze skutkiem tylko między stronami w sprawie alimentacyjnej (lub innej majątkowej), a bez skutku zewnętrznego wobec osób trzecich i dla kwestii stanu cywilnego dziecka. Możliwość taka zawierała przy tym niebezpieczeństwo rozbieżności orzecznictwa w sprawach o ustalenie ojcostwa i alimenty. Toteż wykluczenie tej możliwości i prawidłowe unormowanie kwestii ustalenia stanu cywilnego dziecka pozamałżeńskiego dochodzącego alimentów leży w interesie społecznym. Dlatego ustawodawca uzależnił w art. 448 k.p.c. możność zasądzenia alimentów oraz innych roszczeń majątkowych dziecka pozamałżeńskiego lub jego matki od uprzedniego ewentualnie jednoczesnego ustalenia ojcostwa zobowiązanego.W sprawie niniejszej powód nie zgłosił ani w pozwie, ani w toku postępowania żądania o ustalenie ojcostwa. Sąd Powiatowy nie mógł przeto bez obrazy art. 448 k.p.c. uwzględnić powództwa i zasądzić od pozwanego alimentów w wyższej wysokości. Art. 448 k.p.c. stanowiący, jak podkreślono wyżej, normę prawa materialnego powinien być brany przez sąd orzekający pod uwagę z urzędu.W związku z tym rzeczą Sądu Powiatowego było ustalić, czy twierdzenie pozwu, że wyrokiem w sprawie C. 25/46 pozwany został uznany za ojca powoda, odpowiada rzeczywistości. Sąd ten nie mógł poprzestać w tej mierze na samym przyznaniu pozwanego. Pomijając, że oświadczenie pozwanego, iż "zgadza się na płacenie alimentów w nowej wysokości", przedstawia się raczej jako uznanie powództwa, a nie przyznanie faktów i że zatem skutki jego oceniane być powinny w świetle art. 218, nie zaś 238 k.p.c., należy mieć na uwadze, że okoliczności, które sąd orzekający powinien brać z urzędu pod uwagę, powinny być ustalone na sprawdzonych przez ten sąd w oparciu o materiał dowodowy podstawach. Sąd Powiatowy pominął przy tym okoliczność, że art. 218 § 2 k.p.c. uprawnia sąd do poprzestania na uznaniu powództwa o tyle tylko, o ile uznanie znajduje uzasadnienie w okolicznościach sprawy. Do okoliczności sprawy, które powinny były być przez Sąd Powiatowy sprawdzone, należy w pierwszym rzędzie okoliczność istnienia lub nieistnienia wyroku ustalającego ojcostwo.Wobec tego, że wyrok Sądu Grodzkiego w Kowalewie z 1946 r. nie zawiera uznania pozwanego za ojca powoda i że powód w sprawie niniejszej ani w pozwie, ani następnie w toku postępowania nie żądał ustalenia, iż pozwany jest jego ojcem, wyrok Sądu Powiatowego uwzględniający powództwo jako wydany z obrazą art. 448 k.p.c. podlega uchyleniu.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy powinien mieć na względzie, że z uwagi na treść wymienionego przepisu powództwo mogłoby być uwzględnione tylko w tym przypadku, gdyby powód zgłosił żądanie ustalenia, iż pozwany jest jego ojcem. W świetle art. 206 k.p.c. nie ma przeszkód, by żądanie takie mogło być skutecznie zgłoszone przez powoda w toku postępowania (aż do zamknięcia rozprawy w I instancji).Sąd Najwyższy uważa przy tym za właściwe podkreślić, że o ile, jak w przypadku niniejszym, powód, który dochodzi alimentów lub innych roszczeń majątkowych, nie zgłosi równocześnie żądania ustalenia ojcostwa będącego przesłanką dla dochodzenia tego rodzaju roszczeń, wówczas sąd orzekający powinien, kierując się wytycznymi zawartymi w art. 3 prawa o ustroju sądów powszechnych oraz art. 218 § 1 i 335 § 3 k.p.c., wyjaśnić mu treść art. 448 k.p.c. i zwrócić uwagę na potrzebę zgłoszenia żądania ustalenia ojcostwa. Tylko w przypadku, gdyby mimo to powód z żądaniem takim nie wystąpił, powództwo jego o roszczenia majątkowe musiałoby ulec oddaleniu.Nie mógłby natomiast sąd orzekający w sprawie o zasądzenie alimentów (lub innych świadczeń majątkowych) na rzecz dziecka pozamałżeńskiego (lub jego matki), mimo braku żądania ustalenia ojcostwa, ustalić ojcostwo pozwanego z urzędu w wyroku zasądzającym świadczenia majątkowe. Równałoby się to bowiem orzeczeniu w przedmiocie, co do którego nie było w ogóle zgłoszone żądanie, do czego brak jest podstaw. W szczególności nie uzasadniałby takiego orzeczenia art. 329 § 2 k.p.c., w świetle którego sąd może wprawdzie, gdy przedmiotem powództwa są alimenty, orzec co do rzeczy, która nie była przedmiotem żądania lub zasądzić ponad żądanie, nie upoważnia to jednak do wniosku, by mógł orzec w materii, co do której żądanie w ogóle nie było zgłoszone. Ponadto należy mieć na uwadze, że przepis ten stosuje się w sprawach alimentacyjnych, ustalenie ojcostwa zaś wykracza poza ramy sprawy alimentacyjnej; sprawa o ustalenie ojcostwa zalicza się do spraw o prawa niemajątkowe i nie traci tego charakteru nawet, gdy łączy się ze sprawą o świadczenia majątkowe (por. art. 11 pkt 1), 28, 448 i 449 k.p.c.). Art. 329 § 2 k.p.c nie stosuje się zaś do spraw o prawa niemajątkowe, nie mógłby przeto i z tego względu stanowić podstawy do ustalenia ojcostwa przez sąd z urzędu w sprawie alimentacyjnej (...).