I C 60/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anny K. i małoletnich Haliny i Marii K. przeciwko Państwowemu Monopolowi Solnemu o odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Najwyższego - Ośrodek Sesji Wyjazdowych w Łodzi z dnia 12 sierpnia 1952 r.,uchylił zaskarżony wyrok, wyrok Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 25 stycznia 1952 r. oraz wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 22 listopada 1950 r. i sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneAnna K. oraz małoletnie: Halina K. i Maria K. żądały w pozwie zasądzenia od Państwowego Monopolu Solnego na rzecz Anny K. 300.000 zł, a na rzecz dalszych powódek po 150.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę moralną.Powódki uzasadniając swe żądania przytoczyły, że w dniu 20 czerwca 1949 r. Wojciech K. (mąż Anny K., a ojciec małoletnich powódek) zszedł do szybu jako pracownik kopalni soli w B. i oczekiwał z innymi robotnikami na zjazd windą. Robotnicy byli zaopatrzeni w lampki z otwartym ogniem karbidowym, od którego niespodziewanie zapalił się gaz, wydostający się z niższych pięter, powodując śmierć Wojciecha K. i dwóch innych robotników oraz ciężkie poparzenie czwartego robotnika.Strona pozwana, przyznając stan faktyczny wypadku opisany w pozwie, wniosła o oddalenie powództwa i podała, iż nie ponosi odpowiedzialności za szkodę, gdyż nieszczęśliwy wypadek, jej zdaniem, nastąpił na skutek siły wyższej.Sąd Okręgowy w Krakowie zasądził od Państwowego Monopolu Solnego na rzecz Anny K. 3.000 zł, a na rzecz małoletnich: Haliny K. i Marii K. po 1.500 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę moralną. Sąd Okręgowy uznał, że nieszczęśliwy wypadek, który wydarzył się w dniu 20 czerwca 1949 r. w kopalni soli w B., nie był wynikiem siły wyższej, lecz skutkiem braku odpowiednich zarządzeń zabezpieczających pracę, czyli niedbalstwa, które uzasadnia obowiązek odszkodowania.Sąd Wojewódzki, który rozpoznawał sprawę na skutek skargi apelacyjnej obu stron, zmienił wyrok Sądu Okręgowego i powództwo oddalił, przy czym uzasadnił orzeczenie tym, że eksplozja gazu w danym przypadku powinna być uważana za przejaw siły wyższej.Powódki założyły skargę kasacyjną.Sąd Najwyższy na sesji wyjazdowej w Łodzi wyrokiem z dnia 12 sierpnia 1952 r. skargę kasacyjną oddalił. W uzasadnieniu wyroku Sąd Najwyższy powołał się na zasadę prawną przyjętą w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1/15 grudnia 1951 r., sygn. C. 15/51 (Zb. Orz. I/1953, nr 3), i zajął stanowisko, iż wobec "niepowołania się na to, że zadośćuczynienie połączone jest ze szkodą materialną nie przewidzianą w art. 162 k.z.", zasądzenie na rzecz powodów takiego zadośćuczynienia byłoby w myśl powyższej zasady sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym.Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego pismem z dnia 14 stycznia 1953 r. złożył rewizję nadzwyczajną od wyroku Sądu Najwyższego i żądał zmiany tego wyroku, uchylenia wyroków Sądów pierwszej i drugiej instancji i odesłania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania, zarzucając, że wyrok Sądu Najwyższego powzięty został z pogwałceniem art. 166 k.z.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona. Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 1/15 grudnia 1951 r. nie wyłącza zasądzenia na rzecz członków rodziny zmarłego zadośćuczynienia za krzywdę moralną w przypadku, gdy z krzywdą tą łączy się szkoda materialna nie ulegająca zasądzeniu z mocy art. 162 k.z. Skoro z tego punktu widzenia sprawa poprzednio w ogóle nie była rozpoznawana, Sąd Najwyższy powinien był uchylić wyrok Sądu Wojewódzkiego i odesłać sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania, a w szczególności do ustalenia, czy tego rodzaju szkoda nie zachodzi w niniejszym przypadku.Należy nadmienić, że w taki sposób postąpił Sąd Najwyższy w sprawie Ł. C. 360/52, całkowicie identycznej ze sprawą niniejszą w zakresie istotnych okoliczności faktycznych i zagadnień prawnych, uchylając wyrokiem z dnia 3 października 1952 r. wyrok Sądu Wojewódzkiego i odsyłając sprawę do ponownego rozpoznania. Odmienne a nietrafne stanowisko zajęte w zaskarżonym wyroku doprowadziło do rażącej sytuacji, kolidującej z zasadą praworządności, a polegającej na tym, że dwie identyczne w istocie sprawy zostały rozstrzygnięte odmiennie.Oddalenie przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej powódek mogłoby w ostatecznym wyniku odpowiadać prawu w takim razie, gdyby mógł zostać uznany za trafny pogląd Sądu Wojewódzkiego, że wybuch gazów w kopalni soli w B. z dnia 20 czerwca 1949 r., powinien być uważany za przejaw siły wyższej. W rzeczywistości jednak ten pogląd jest błędny, jak to już Sąd Najwyższy wyjaśnił w cytowanym wyżej orzeczeniu Ł. C. 360/52 z dnia 3 października 1952 r. W szczególności jedną z przesłanek pojęcia siły wyższej stanowi działanie tej siły z zewnątrz, gdy tymczasem, według ustalonego stanu faktycznego, w danej sprawie chodzi o wypadek wybuchu gazów powstałych wewnątrz kopalni pozwanego Państwowego Monopolu Solnego w bezpośrednim związku przyczynowym z pracami przekopowymi, wchodzącymi w zakres normalnej eksploatacji kopalni. Już z tego powodu nie można tego wybuchu gazów uważać za przejaw siły wyższej, co czyni zbędnym rozpoznawanie zagadnienia, czy spełnione byłyby dalsze przesłanki składające się na pojęcie siły wyższej.Z powyższych zasad należało uwzględnić wniosek rewizji nadzwyczajnej i uchylić zaskarżony wyrok Sądu Najwyższego, wyroki Sądu Wojewódzkiego oraz Sądu Okręgowego i odesłać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, którym obecnie dla danej sprawy jest Sąd Wojewódzki.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki powinien mieć na uwadze art. 196 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 51, poz. 396).Przepis powyższy stanowi, że pracodawca odpowiada za szkodę wywołaną chorobą, niezdolnością do zarobkowania lub śmiercią tylko wówczas, gdy fakty te spowodowane zostały przez pracodawcę albo jego zastępcę rozmyślnie lub przez zaniedbanie obowiązków wynikających z przepisów o ochronie życia i zdrowia pracownika. Odpowiedzialność pracodawcy ograniczona jest poza tym "do kwoty, o którą wynagrodzenie należne w myśl ogólnych przepisów prawa przewyższa świadczenie należne z tytułu ubezpieczenia".Ponieważ świadczenia z tytułu ubezpieczenia społecznego nie obejmują zadośćuczynienia za krzywdę moralną, roszczenie w tym przedmiocie może być zgłoszone przeciwko pracodawcy; zasądzenie nastąpić może jednak tylko wtedy, gdy istnieją zasadnicze przesłanki odpowiedzialności pracodawcy przewidziane w art. 196 ust. (1) cytowanej ustawy o ubezpieczeniu społecznym, tj. gdy zostanie stwierdzone, że chorobę, niezdolność do pracy lub śmierć pracownika spowodował pracodawca albo jego zastępca rozmyślnie lub przez zaniedbanie obowiązków wynikających z przepisów o ochronie życia i zdrowia pracownika. Skoro bowiem poza tymi przypadkami możliwość dochodzenia od pracodawcy wynagrodzenia szkód wywołanych chorobą, niezdolnością do pracy lub śmiercią pracownika jest w ogóle wyłączona, należy przyjąć, że wyłączenie to obejmuje wszelkie postacie wynagrodzenia, a więc także zadośćuczynienie za krzywdę moralną.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.