I CR 1087/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii i Macieja Pawła K. przeciwko Przedsiębiorstwu Polskie Koleje Państwowe - Dyrekcja Okręgowa w Ł. o rentę i odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji powodów od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 13 lipca 1956 r., rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneJakub K., mąż powódki a ojciec powoda, poniósł śmierć w czasie katastrofy kolejowej dnia 9 grudnia 1954 r., pełniąc służbę na stanowisku etatowego pracownika kolejowego. W związku z wypadkiem Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Ł. decyzją z dnia 31 maja 1955 r. przyznała powodom zaopatrzenie wdowie i sierocie wraz z odszkodowaniem za nieszczęśliwy wypadek z powodu służby. Decyzja powyższa wydana została z powołaniem się na przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 lipca 1946 r. o zaopatrzeniu emerytalnym i odszkodowaniu za nieszczęśliwe wypadki pracowników przedsiębiorstwa "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 1946 r. Nr 38, poz. 231 z późn. zm.).W pozwie wniesionym w sprawie niniejszej dnia 12 listopada 1955 r. powodowie, twierdząc że katastrofa nastąpiła wskutek naruszenia przez przedsiębiorstwo przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy, domagają się zasądzenia renty tytułem wyrównania różnicy między odszkodowaniem, które by im przypadło na podstawie ogólnych przepisów prawa cywilnego a świadczeniami pobieranymi na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym i odszkodowaniu za nieszczęśliwe wypadki etatowych pracowników kolejowych. Ponadto powodowie wnoszą o zasądzenie na ich rzecz kwoty 20 000 zł jako zadośćuczynienie za krzywdę moralną.Sąd Wojewódzki zaskarżonym postanowieniem pozew odrzucił.Motywy powyższego orzeczenia stoją na stanowisku, że dla dochodzenia odszkodowania za nieszczęśliwe wypadki z powodu służby etatowego pracownika PKP przewidziana jest wyłącznie droga administracyjna. Na uzasadnienie tego poglądu powołany został § 14 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 marca 1955 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych (Dz. U. z 1955 r. Nr 14, poz. 81). W rezultacie droga sądowa uznana została za niedopuszczalną, a pozew uległ odrzuceniu (art. 207 k.p.c.).W rewizji powodowie wnoszą o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do merytorycznego rozpoznania.Skarżący zarzucają naruszenie art. 25 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1954 r. Nr 30, poz. 116) oraz § 31 pkt 2 i 34 wymienionego już rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 marca 1955 r.Pozwany wniósł o oddalenie rewizji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 lipca 1946 r. unormowało - jak to wynika już z jego tytułu - zarówno zagadnienie zaopatrzenia emerytalnego etatowych pracowników i ich rodzin, jak i kwestię odszkodowania za nieszczęśliwe wypadki. Odszkodowania za nieszczęśliwe wypadki dotyczą w szczególności § 42-47 rozporządzenia. Rozporządzenie powyższe regulowało zatem w całości roszczenia pracownika lub jego rodziny z powodu wypadku w zatrudnieniu z tym, że do rozpoznania tych roszczeń powołane zostały wyłącznie władze administracyjne. Omawiane przepisy jako szczególne wyłączały zastosowanie tak przepisów kodeksu zobowiązań, jak i obowiązującego wówczas art. 196 ustawy o ubezp. społ. Zgodnie z tymi przepisami orzecznictwo Sądu Najwyższego wyjaśniło, że roszczenia etatowych pracowników kolejowych i członków ich rodzin o wyrównanie różnicy między odszkodowaniem, jakie by przypadało na podstawie ogólnych przepisów prawa, a świadczeniami przyznanymi przez władze kolejowe nie tylko nie mają merytorycznego uzasadnienia, ale ponadto droga sądowa jest dla tych roszczeń niedopuszczalna. Dotyczy to także roszczeń o zadośćuczynieniu za krzywdę moralną (orzeczenie składu siedmiu sędziów z dnia 7 lutego 1953 r. I C. 60/53 Państwo i Prawo 1953/10 oraz orzeczenie z dnia 24 lipca 1954 r. I CR. 608/54 OSN 1955/IV poz. 72 i szereg innych).Nowe przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych nie normują już w sposób wyczerpujący całości roszczeń pracowników kolejowych i ich rodzin z tytułu wypadków w zatrudnieniu i związanego z tym inwalidztwa lub śmierci pracownika. Zarówno bowiem powołane już rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 marca 1955 r., jak i dekret z dnia 19 stycznia 1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. z 1957 r. Nr 8, poz. 27, zm. Dz. U. z 1957 r. Nr 35, poz. 150) normują w tym zakresie szczegółowo jedynie uprawnienia poszkodowanego lub członków jego rodziny do zaopatrzenia emerytalnego (renta inwalidzka, renta rodzinna), przyznawanego przez właściwe kolejowe jednostki organizacyjne. Ponadto, o ile chodzi o pracowników nie objętych nowymi kolejowymi przepisami o zaopatrzeniu emerytalnym (§ 2 i 7 rozp. z dnia 5 marca 1955 r. art. 3 dekretu z dnia 19 stycznia 1957 r.), wprowadzono wyraźnie zasadę, że przysługuje im renta kolejowa na zasadach dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym (art. 3 ust. 2 dekretu z dnia 19 stycznia 1957 r.) tak, jak poprzednio na zasadach ogólnych przysługiwała renta pracownikom kolejowym zatrudnionym nie na podstawie mianowania.Nowe przepisy nakazują w sprawach nimi nie unormowanych odpowiednie stosowanie przepisów dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (§ 34 rozporządzenia z dnia 5 marca 1955 r. i art. 41 dekretu z dnia 19 stycznia 1957 r.). Wskutek tego, że nowe przepisy emerytalne nie normują całości roszczeń z tytułu szkody wywołanej wypadkiem w zatrudnieniu, nakaz odpowiedniego stosowania przepisów dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym oznacza, że pod rządem nowych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych pracownicy ci i ich rodziny mają prawo do wynagrodzenia szkód przewidzianych w art. 25 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r., tzn. mogą dochodzić przed sądem powszechnym różnicy wynikającej między odszkodowaniem należnym w myśl przepisów prawa cywilnego a świadczeniami przyznanymi z tytułu zaopatrzenia przez właściwe władze kolejowe. Oczywiście, że prawo takie przysługuje bezpośrednio z mocy dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. tym pracownikom kolejowym, do których nie stosuje się szczególnych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym kolejarzy.Nowe przepisy, uchylające rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 lipca 1946 r., weszły w życie z dniem 1 stycznia 1955 r. (§ 37 rozporządzenia z dnia 5 marca 1955 r.). Powstaje zatem decydujące dla sprawy niniejszej zagadnienie, czy zasady wynikające z § 34 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 marca 1955 r. i art. 41 dekretu z dnia 19 stycznia 1957 r. usprawiedliwiają roszczenia powodów, oparte na ogólnych przepisach prawa cywilnego i art. 25 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r., i czy dopuszczają drogę sądową do ich dochodzenia.Śmierć Jakuba K., tj. zdarzenie, na którym powodowie opierają roszczenia dochodzone w niniejszym procesie, nastąpiła w czasie obowiązywania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 lipca 1946 r. Przepisy te do czasu ich zastąpienia nowymi regulowały - jak już o tym była mowa - całość roszczeń z tytułu wypadku męża i ojca powodów (art. 10 pkt 3 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r.). Moc wsteczna przepisów § 37 rozporządzenia z dnia 5 marca 1955 r. i art. 43 dekretu z dnia 19 stycznia 1957 r. nie sięga poza datę 1 stycznia 1955 r. Treść przepisów nie daje także podstawy do wniosku, że celem ich było unormowanie skutków wszystkich zdarzeń w zakresie roszczeń emerytalnych i roszczeń cywilno-prawnych wedle nowych zasad, choćby zdarzenia te zaszły przed dniem 1 stycznia 1955 r. Pozostaje zatem stwierdzenie, że w zakresie dochodzonych w rozpoznawanej sprawie roszczeń mają zastosowanie zasady wynikające z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 lipca 1946 r., a w ślad za tym i omówiona już niedopuszczalność drogi sądowej, skoro moc wsteczna nowych przepisów nie sięga poza datę 1 stycznia 1955 r. (art. 2 p.o.p.c.).Do odmiennego wniosku nie prowadzi powołany przez skarżących § 34 rozp. z dnia 5 marca 1955 r. Rewizja nie wskazuje, na czym jej zdaniem polegać ma naruszenie tego przepisu. W grę wchodzić by mogło tylko rozważenie możliwości odpowiedniego zastosowania art. 95 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. Przeciwko takiemu zastosowaniu obok względów już przytoczonych przemawiają dalsze jeszcze argumenty. Zarówno rozporządzenie z dnia 5 marca 1955 r., jak i dekret z dnia 19 stycznia 1957 r., zawierają szereg przepisów przejściowych regulujących przypadki zastosowania nowych zasad do zdarzeń zaszłych przed wejściem w życie wymienionych aktów normatywnych. Te przepisy przejściowe zamieszczono w odrębnych.rozdziałach tak zatytułowanych. Przepis art. 95 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. zamieszczony został również w rozdziale: "Przepisy przejściowe i wprowadzające". Natomiast § 34 i art. 41 wymienionego wyżej rozporządzenia i dekretu z dnia 19 stycznia 1957 r. mieszczą się w rozdziałach poświęconych przepisom końcowym. Nie można więc przypisywać § 34 przez powiązanie go z art. 95 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. takiego znaczenia, jakie ma wyjątkowy w swej treści art. 95, zwłaszcza że chodzi w istocie o wymagającą ścisłego określenia kwestię daty wejścia przepisów w życie. Nasuwa się także konieczność wskazania, że brak w jakimkolwiek akcie normatywnym przepisów przewidujących jego skutki wsteczne nie może być uważana za "sprawę nie unormowaną", skoro w takim przypadku obowiązuje ogólna zasada oceny skutków zdarzenia na podstawie przepisów obowiązujących w chwili zajścia rozpatrywanego zdarzenia. Wreszcie należy przypomnieć, że art. 95 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r., wprowadzający w pewnym zakresie wsteczną moc art. 25 tego dekretu, dotyczy odpowiedzialności w zasadzie znanej poprzednio i unormowanej art. 196 ustawy o ubezp. społ., podczas gdy w rozważanej obecnie sprawie chodziłoby o wprowadzenie nowych roszczeń i dopuszczenie drogi sądowej w sprawach, w których droga ta nie była dopuszczalna. Zagadnienie wymagałoby zatem wyraźnego unormowania.Z przytoczonych wywodów wynika bezzasadność zarzutów rewizyjnych dotyczących art. 25 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. i § 34 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 marca 1955 r.Błędny jest także zarzut naruszenia § 31 ust. 2 powyższego rozporządzenia. Przepis ten odnosi się bowiem wyłącznie do zaopatrzenia emerytalnego, a po wtóre zmiany, które przepis ten nakazuje uwzględniać, dotyczą postanowień dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o rencie rodzinnej. Dekret z dnia 19 stycznia 1957 r. wprowadza już kolejową rentę rodzinną i z tej przyczyny dekret ten nie zawiera już przepisu analogicznego do dawnego § 31 ust. 2 rozporządzenia z dnia 5 marca 1955 r.W rezultacie bezzasadności zarzutów rewizyjnych i wobec braku uchybień uwzględnianych z urzędu należało rewizję oddalić, skoro zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu, mimo że Sąd Wojewódzki błędnie powołał jako decydujący § 14 ust. 1 rozporządzenia z dnia 5 marca 1955 r., który to przepis odnosi się wyłącznie do rent przyznawanych w trybie administracyjnym, a nie rozstrzyga jeszcze zagadnień istotnych w sprawie niniejszej.