III PO 9/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: S. Rejman (sprawozdawca), J. Krzyżanowski, W. Formański, W. Glabisz, K. Marowski, J. Szczerski.SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku Prokuratora Generalnej Prokuratury, rozpoznał na posiedzeniu jawnym dnia 23 maja 1963 r. przedstawione do rozstrzygnięcia Składowi siedmiu sędziów pytanie prawne wynikłe z powództwa Romana W. przeciwko PKP-DOKP w K. o odszkodowanie:"Czy pracownikowi kolejowemu, zatrudnionemu na stanowisku zajmowanym na podstawie mianowania, który uległ wypadkowi w zatrudnieniu przed dniem 1 stycznia 1955 r., służy droga sądowa do dochodzenia roszczeń z tytułu zadośćuczynienia i renty uzupełniającej, jeżeli przed tym dniem, z powodu zatrudnienia na kolei, nie mógł uzyskać w postępowaniu administracyjnym emerytury i odszkodowania?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Pracownikowi kolejowemu, zatrudnionemu na stanowisku zajmowanym na podstawie mianowania, który uległ wypadkowi w zatrudnieniu przed dniem 1 stycznia 1955 r., służy droga sądowa do dochodzenia roszczeń z tytułu renty uzupełniającej i zadośćuczynienia, jeżeli przed tym dniem, z powodu zatrudnienia na kolei, nie mógł uzyskać w postępowaniu administracyjnym emerytury i odszkodowania."Uzasadnienie faktyczneRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 lipca 1946 r. o zaopatrzeniu emerytalnym i odszkodowaniu za nieszczęśliwe wypadki pracowników przedsiębiorstwa "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 38, poz. 231), a w szczególności § 42-47, normowały zarówno zagadnienie zaopatrzenia emerytalnego etatowych pracowników kolejowych i ich rodzin, jak i odszkodowania za nieszczęśliwe wypadki w zatrudnieniu. Do rozpoznawania tych roszczeń zostały powołane wyłącznie władze administracyjne i dlatego dochodzenie ich na drodze sądowej było niedopuszczalne. W tym też zakresie orzecznictwo Sądu Najwyższego było jednolite.Stan prawny uległ jednak zmianie z chwilą wejścia w życie postanowień rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 marca 1955 roku o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych (Dz. U. Nr 14, poz. 81) i dekretu z dnia 19.I.1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 8, poz. 27; zm.: Nr 35, poz. 150).Moc wsteczna nowych przepisów sięga tylko do dnia 1.I.1955 r. Dlatego też Sąd Najwyższy w szeregu orzeczeń dał wyraz poglądowi, że brak podstaw do dochodzenia dalszych roszczeń z prawa cywilnego przed sądem powszechnym tym pracownikom etatowym PKP, którzy ulegli wypadkowi przed tą datą (por. orzeczenie S.N.: 1 CR 1087/56 z dnia 19.IX.1957 r., 3 CR 386/57 z dnia 21.II.1958 r., 2 CR 662/61 z dnia 10.VII.1961 r., 3 CR 363/61 z dnia 8.II1963 r.).Data wypadku, jakiemu uległ etatowy pracownik PKP w zatrudnieniu, ma decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia kwestii dopuszczalności drogi sądowej wtedy, gdy wypadek miał miejsce po dniu 31.XII.1954 r. Wówczas bowiem droga sądowa do dochodzenia dalszych roszczeń jest otwarta. Pozostaje jednak do rozstrzygnięcia zagadnienie, czy jest ona zawsze niedopuszczalna, gdy wypadek miał miejsce przed dniem 1.I.1965 r. Postawione Składowi siedmiu sędziów pytanie prawne jest świadomie i wyraźnie zacieśnione do stanu faktycznego wynikającego z rozpoznawanej sprawy, a mianowicie do sytuacji, gdy wypadek miał miejsce przed tą datą, ale etatowy pracownik PKP nadal pracował i został zwolniony ze służby dopiero po dniu 31.XII.1954 r. na skutek orzeczenia Okręgowej Kolejowej Komisji Lekarskiej, uznającej go za trwale niezdolnego do służby kolejowej.W związku z tym należy zwrócić uwagę na treść § 42 ust. 1 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25.VII.1946 r. stanowiącego, że pracownik, który po mianowaniu go pracownikiem etatowym uległ nieszczęśliwemu wypadkowi z powodu służby i utracił wskutek tego wypadku zdolność do zarobkowania, ma prawo do odszkodowania niezależnie od zaopatrzenia emerytalnego należnego na podstawie tego rozporządzenia. Odszkodowanie to wypłaca się jednak dopiero od dnia wstrzymania wypłaty uposażenia albo też jeżeli niezdolność do zarobkowania spowodowana nieszczęśliwym wypadkiem powstała po tym terminie - od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu jej stwierdzenia.Tak więc dopóki poszkodowany na skutek wypadku w zatrudnieniu na kolei przed dniem 1.I.1955 r. nadal pozostawał z Koleją w stosunku służbowym, dopóty nie mógł uzyskać w postępowaniu administracyjnym emerytury i odszkodowania.Taki też wypadek przewiduje § 29 ust. 1 rozporządzenia z dnia 5.III.1955 r., stanowiąc, że wnioski o przyznanie renty inwalidzkiej zgłoszone po dniu 31.XII.1954 r. przez pracowników, którzy przed tym dniem ulegli nieszczęśliwym wypadkom w zatrudnieniu na kolei na stanowiskach zajmowanych na podstawie mianowania, a którzy nie otrzymali z tego tytułu renty z powodu dalszego pozostawania w zatrudnieniu na kolei na stanowiskach zajmowanych na podstawie nominacji, rozpatruje się na podstawie dekretu i tegoż rozporządzenia. Przez "dekret" rozporządzenie rozumie dekret z dnia 25.VI.1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97).W myśl zaś art. 24 tego dekretu poszkodowanemu, który uległ wypadkowi w zatrudnieniu na skutek naruszenia przez zakład pracy jego obowiązków, wynikających z przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia pracowników, przysługuje prawo dochodzenia na drodze sądowej wynagrodzenia szkód, ograniczonych do kwoty, o jaką wynagrodzenie szkody należne w myśl przepisów prawa cywilnego przewyższa świadczenia należne od właściwych organów rentowych. Dotyczy to nie tylko renty uzupełniającej, ale także odszkodowania za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną.Nie do przyjęcia jest oczywiście pogląd, że zmieniony stan prawny pogorszył sytuację poszkodowanego, a tak by było, gdyby stanąć na stanowisku, że nie przysługuje mu roszczenie z mocy art. 165 § 1 k.z. W myśl bowiem § 42 ust. 1 rozporządzenia z dnia 25.VII.1946 r. pracownik, o którym mowa w niniejszej uchwale, miał prawo do odszkodowania niezależnie od zaopatrzenia emerytalnego należnego na podstawie tegoż rozporządzenia. Dlatego też trzeba uznać, że odpowiednikiem dawnego pojęcia "odszkodowanie" jest obecnie zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną.W wypadku więc, gdy pracownik etatowy PKP nie mógł - z powodu dalszego zatrudnienia go na kolei - uzyskać zaopatrzenia emerytalnego i odszkodowania na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25.VII.1946 r., mają do niego zastosowanie przepisy dekretu z dnia 25.VI.1954 r., i to zarówno w myśl § 34 rozporządzenia z dnia 5.III.1955 r., jak i w myśl art. 41 dekretu z dnia 19.I.1957 r. Tym samym dla takich etatowych pracowników PKP, dochodzących dalszych roszczeń z prawa cywilnego za skutki wypadku w zatrudnieniu, droga sądowa jest dopuszczalna.