I CR 185/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. przeciwko Stanisławowi i Izabeli małżonkom S. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym i o unieważnienie aktu notarialnego, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w N. z dnia 18 września 1969 r.,uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w N. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSkarb Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. w pozwie wniesionym dnia 18.IV.1969 r. przeciwko pozwanym Stanisławowi i Izabeli małżonkom S. domagał się unieważnienia aktu notarialnego sporządzonego dnia 23.IV.1965 r. w sprawie zawarcia umowy wieczystego użytkowania i sprzedaży na rzecz pozwanych nieruchomości nierolniczej (domu jednorodzinnego), będącej własnością Skarbu Państwa a położonej w N. przy ul. O. R. nr 113.W uzasadnieniu żądania strona powodowa podkreśliła, że wymieniona wyżej nieruchomość w czasie wytypowania jej do sprzedaży pozostawała pod zarządem jednostki wojskowej, brak zaś było wniosku tej jednostki o sprzedaż nieruchomości. W związku z tym decyzją z dnia 12.II.1964 r. Ministerstwo Gospodarki Komunalnej uchyliło decyzję Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. z dnia 8.I.1965 r. oraz utrzymującą tę decyzję w mocy decyzją Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w N. z dnia 13.III.1965 r. o przyznaniu pozwanym prawa uzyskania wieczystego użytkowania i nabycia domu jednorodzinnego.W toku procesu po stronie powodowej interwencję uboczną złożyła jednostka wojskowa, popierając żądanie unieważnienia aktu notarialnego.Powodowie wnieśli o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy w N. wyrokiem z dnia 18 września 1969 r. powództwo oddalił. Sąd uznał, że brak zgody jednostki wojskowej na sprzedaż Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. spornej nieruchomości sam przez się nie powoduje nieważności umowy, którą strony zawarły. Do sprzedaży nieruchomości uprawnione było Prezydium Rady i miało ono prawo w tym wypadku reprezentowania Skarbu Państwa, a nie jednostka wojskowa w N. Kwestia zgody, zdaniem Sądu Powiatowego, jest sprawą między Prezydium Rady Narodowej w N. a jednostką wojskową w N. Dla pozwanych nie ma to większego znaczenia, podobnie jak nie mają znaczenia decyzje o wytypowaniu do sprzedaży nieruchomości i późniejsze uchylenie tych decyzji. W konkretnym wypadku w grę może wchodzić jedynie względna nieważność czynności prawnej, która byłaby skuteczna dopiero w razie uchylenia się od skutków oświadczenia woli, czego jednak strona powodowa nie dokonała.Powyższy wyrok Sądu Powiatowego zaskarżyła rewizją strona powodowa, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, a ewentualnie - o jego zmianę i orzeczenie co do istoty sprawy.Przy rozpoznaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęło się budzące poważną wątpliwość zagadnienie prawne, które przekazał w trybie art. 391 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. Zagadnienie to sprowadza się do pytania:"Czy sprzedaż nieruchomości nierolniczej dokonana przez Skarb Państwa bez wniosku użytkownika w rozumieniu art. 11 ustawy z dnia 28.V.1957 r. (Dz. U. Nr 31, poz. 132) i bez uzyskania potwierdzenia przez osobę uprawnioną, powoduje nieważność zawartej umowy sprzedaży?"Uzasadnienie prawnePrzejmując sprawę do rozpoznania, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł 11 ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz. U. Nr 31, poz. 132) przewidywał w art. 11, że umowę sprzedaży zawierają właściwe ze względu na położenie nieruchomości prezydia powiatowych rad narodowych, przy czym sprzedaż nieruchomości pozostających w zarządzie i użytkowaniu przedsiębiorstw lub jednostek państwowych, nie objętych budżetem terenowym, następuje na wniosek tych jednostek i przedsiębiorstw. Po uchyleniu powołanej ustawy i włączeniu jej postanowień do ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, analogiczną treść zawiera art. 18 tejże ustawy (jednolity tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159). W związku z tym wymaga wyjaśnienia charakter tego przepisu, a w szczególności, czy wniosek jednostki państwowej lub przedsiębiorstwa państwowego, w zarządzie których nieruchomość się znajduje, stanowi konieczną przesłankę skuteczności umowy. Udzielenie odpowiedzi na powyższe pytanie wiąże się z uchwałą Całej Izby Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1964 r. III CO 12/64 (OSNCP 12/64, poz. 244). Uchwała ta, zajmując się wyjaśnieniem stosunku decyzji administracyjnej do zawartej następnie umowy cywilnoprawnej, stwierdziła, że uchylenie ostatecznej uchwały prezydium rady narodowej lub decyzji organu do spraw gospodarki mieszkaniowej po zawarciu umowy sprzedaży nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 28.V.1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych nie powoduje samo przez się nieważności umowy, jednakże okoliczności, z powodu których uchylenie nastąpiło, mogą mieć znaczenie dla oceny w świetle prawa cywilnego ważności umowy sprzedaży lub dopuszczalności uchylenia się od skutków prawnych zawartego w niej oświadczenia woli.W świetle więc powołanej wyżej zasady prawnej uchylenie przez Ministerstwo Gospodarki Komunalnej decyzji o sprzedaży samo przez się nie spowodowało nieważności zawartej na jej podstawie umowy.Pozostaje wobec tego do rozważenia, czy brak wniosku przedsiębiorstwa lub jednostki państwowej, w zarządzie lub użytkowaniu której nieruchomość się znajduje, powoduje nieważność czynności prawnej w świetle art. 58 k.c. Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi przeczącej ze względów następujących.Stosownie do przepisów ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (a obecnie - stosownie do przepisów ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach) gospodarka terenami i sprzedaż domów jednorodzinnych oraz małych domów mieszkalnych należy do rad narodowych i ich prezydiów, one bowiem są gospodarzami terenu i jedynie one są uprawnione do podjęcia decyzji w tym zakresie oraz reprezentowania w umowie sprzedaży Skarbu Państwa. Przewidziany w art. 11 ustawy z dnia 28.V.1957 r. wniosek przedsiębiorstwa lub jednostki państwowej ma, jak trafnie uznał Sąd Powiatowy, charakter wewnętrzny i mieści się w sferze czynności przygotowawczych do zawarcia umowy cywilnoprawnej. Treść powołanego przepisu wskazuje, że nie ma on charakteru przepisu iuris cogentis, którego naruszenie powodowałoby nieważność - wobec pominięcia konieczności wniosku przy wydawaniu decyzji - następnie zawartej czynności cywilnoprawnej. Pod tym względem charakter tego przepisu jest odmienny od art. 4 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 28.V.1957 r., a obecnie art. 14 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, które to artykuły zawierają wyraźny zakaz nabycia przez osobę fizyczną więcej niż jednego domu jednorodzinnego, jak również zakaz sprzedaży małych domów mieszkalnych mniejszej liczbie osób od liczby lokali mieszkalnych w nabywanym domu. Powołane przepisy zawierają bowiem nakazy lub zakazy bezwzględnie obowiązujące obie strony. Zajęcie odmiennego stanowiska co do charakteru warunku z art. 11 ustawy z dnia 28.V.1957 r. (obecnie art. 18 ustawy z dnia 14.VII.1961 r.) prowadziłoby do podważenia umów zawartych przez obywateli działających w dobrej wierze, do których obowiązku nie należy ustalanie, czy dana nieruchomość jest w zarządzie albo w użytkowaniu przedsiębiorstwa lub jednostki państwowej i czy jednostki te postawiły wniosek o sprzedaż, czy też nie.W świetle powyższych wywodów pozostaje więc do rozważenia, czy strona powodowa może się uchylić od skutków oświadczenia woli z powodu błędu lub podstępu. Pod tym względem, jak to trafnie podniósł interwenient uboczny, Sąd Powiatowy sprawy należycie nie wyjaśnił.W szczególności nie bez znaczenia jest powołana przez interwenienta ubocznego okoliczność, że pozwany w czasie dokonywania formalności związanych z kupnem spornej nieruchomości był przewodniczącym Osiedlowej Rady Narodowej w N., a więc niewątpliwie znany był mu stan faktyczny sprawy. W związku z tym rzeczą Sądu Powiatowego było dokonanie ustaleń, czy strona powodowa nie została wprowadzona w błąd, kiedy o błędzie się dowiedziała, a w związku z tym, czy wniesienie pozwu może być uznane za skuteczne uchylenie się od skutków oświadczenia woli.Ponadto, jak trafnie podnosi interwenient uboczny, rozważenia wymagała również sprawa pod kątem zgodności zawartej przez pozwanych umowy z zasadami współżycia społecznego (art. 58 k.c.).Z wyżej przytoczonych względów należało zaskarżony wyrok uchylić i sprawę przekazać Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.