I CR 324/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Dąbrowski. Sędziowie: Z. Masłowski, J. Policzkiewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa (Wydział Finansowy Prez. WRN w B.) o stwierdzenie praw do spadku po Franciszku G., na skutek rewizji Mieczysława G. od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 20 czerwca 1964 r.,zmienił zaskarżone postanowienie w części dotyczącej spadkowego gospodarstwa rolnego; stwierdził, że prawo dziedziczenia należącego do tego spadku gospodarstwa rolnego - z wyłączeniem 3/7 (trzech siódmych) jego części, które przeszły na rzecz Skarbu Państwa w drodze przepadku majątku Mieczysława G. - zachowała w 4/7 (czterech siódmych) częściach Felicja G.Uzasadnienie faktyczneFranciszek G. zmarł dnia 23.II.1940 r., pozostawiając żonę Felicję G., syna Mieczysława G. i córkę Janinę J.Syn spadkodawcy, Mieczysław G., został skazany wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 24.VI.1961 r., zmienionym częściowo wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 20.VIII.1962 r., w którym orzeczony został - jako kara dodatkowa - przepadek majątku w całości.Skarb Państwa (Wydział Finansowy Prez. WRN w B.) wystąpił dnia 7.III.1964 r. do Sądu Powiatowego w B. z wnioskiem o stwierdzenie praw do spadku po Franciszku G. podając, że po zmarłym pozostało w Z. gospodarstwo rolne o powierzchni 2 ha 1940 m. kw.Sąd Powiatowy na podstawie art. 111 d.k.p.c. przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Białymstoku.Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 20.VI.1964 r. stwierdził, że spadek po Franciszku G. dziedziczą z mocy ustawy: Felicja G. w 1/7 do nieruchomości i w 1/4 do ruchomości oraz Mieczysław G. i Janina L. po 3/7 do nieruchomości i po 3/8 do ruchomości, a nadto że prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku zachowali: Felicja G. udziałem do 4/7 i Skarb Państwa z udziałem do 3/7 części.W uzasadnieniu Sąd Wojewódzki podniósł, że mają tu zastosowanie przepisy Tomu X cz. I Zawodu Praw o dziedziczeniu ustawowym, oraz ustalił, że prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego zachowała - w myśl art. LVI przep. wprow. k.c. - tylko Felicja G. Przypada jej więc - obok własnego jej udziału - także udział Janiny L., natomiast udział Mieczysława G. nabył Skarb Państwa z mocy orzeczenia o przepadku majątku, wobec czego tenże Skarb Państwa zachował również prawo do przypadającego Mieczysławowi G. udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym (art. LVII przep. wpr. k.c.).W rewizji (nazwanej sprzeciwem) Mieczysław G. wnosi o uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Skarżący twierdzi m.in., że w 1951 r. ukończył średnią szkołę zawodową typu handlowego i zgodnie z porozumieniem rodzinnym od tej chwili uważał się za spłaconego całkowicie przez matkę i siostrę z majątku po ojcu.Spłata odbyła się w formie pomocy finansowej w nauce, wyżywieniu, ubraniu itp. Pracował on poza rolnictwem i nie rości sobie żadnych praw do pozostawionego gospodarstwa będącego w użytkowaniu matki. Uszczuplenie jej stanu posiadania pozbawiłoby ją środków do życia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Okoliczności przytoczone w rewizji nie mogą mieć wpływu na wynik sprawy, ponieważ skarżący nie zrzekł się spadku w formie przez prawo przewidzianej (art. 1266 Zw. Pr. cz. I) ani też nie zbył ważnie swych praw do spadkowej nieruchomości w 1951 r., co wymagałoby zawarcia umowy w formie aktu notarialnego (art. 46 pr. rzecz.). Również nieposiadanie przez niego warunków wymaganych do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego nie ma istotnego znaczenia. Przepisy ograniczające te prawa weszły bowiem w życie dnia 5 lipca 1963 r. (ustawa z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 28, poz. 168), przepadek zaś całego majątku Mieczysława G. został prawomocnie orzeczony przed tą datą, a mianowicie w dniu 20.VIII.1962 r. Na skutek tego przepadku prawa Mieczysława G. do istniejących w tym czasie przedmiotów spadkowych przeszły na własność Skarbu Państwa. Dotyczy to w szczególności udziału Mieczysława G. w spadkowym gospodarstwie rolnym.Do rozważenia pozostaje jedynie kwestia, jaki wyraz należy dać temu w postanowieniu o stwierdzeniu praw do spadku.Sąd Wojewódzki potraktował tu Skarb Państwa na równi z nabywcą udziału w spadku (art. LVII przep. wpr. k.c.). Stanowisko to jest błędne.Przewidziane w art. 4 dekretu z dnia 22.X.1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 1947 r. Nr 65, poz. 390, z 1949 r. Nr 25, poz. 179 i z 1953 r. Nr 27, poz. 105) przejście z mocy samego prawa na rzecz Skarbu Państwa przedmiotów i praw majątkowych osoby, w stosunku do której orzeczono przepadek, odnosi się w zasadzie do wszystkich poszczególnych przedmiotów i praw tej osoby. Dotyczy to także przedmiotów i praw odziedziczonych przez nią, a istniejących w chwili orzeczenia przepadku. Natomiast ani spadek, ani udział w spadku - jako ogół praw i obowiązków lub jako część tego ogółu - odziedziczony przez tę osobę nie ulega przepadkowi.Dlatego też gdy w stosunku do osoby będącej spadkobiercą orzeczony został przepadek majątku, należy w postanowieniu o stwierdzenie praw do spadku (o nabyciu spadku) wymienić nie Skarb Państwa, lecz tego spadkobiercę i wysokość jego udziału w całości spadku.Inaczej natomiast przedstawia się omawiane zagadnienie co do stwierdzenia praw do spadkowego gospodarstwa rolnego. Tu już bowiem chodzi o określony przedmiot, w którym udział spadkobiercy uległ przepadkowi. Nie można więc tu pominąć wzmianki o tym przepadku.Trzeba przy tym mieć na uwadze, że przepadek majątku nie stanowi następstwa Skarbu Państwa w miejsce osoby, w stosunku do której został on orzeczony, lecz jest nabyciem pierwotnym z ograniczeniami wynikającymi jedynie z art. 7 cyt. dekretu. Z tego względu w treści postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku (o nabycie spadku), która dotyczy dziedziczenia gospodarstwa rolnego, należy wymienić, w jakiej części gospodarstwo to przeszło na Skarb Państwa w drodze przepadku majątku spadkobiercy.Z tych względów oraz na mocy art. 386 d.k.p.c. i art. 4 k.p.n. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.