I CR 415/75

SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 29 września 1975 r. sprawy z powództwa Kazimierza K., Adama S., Jana S., Lucjana Ś., Tadeusza B., Piotra K., Andrzeja Z., Tadeusza S., i Jana J. przeciwko Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej "Prasa­Książka­Ruch" - Krajowa Agencja Wydawnicza o zapłatę na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 15 stycznia 1975 r., sygn. akt II C 205/74 uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i w tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach procesu instancji rewizyjnej, rewizję strony pozwanej oddala. Uzasadnienie faktycznePowodowie żądali zakazania stronie pozwanej rozpowszechniania pocztówek będących reprodukcjami ich barwnych zdjęć oraz zapłaty nieokreślonych bliżej kwot, odpowiadających 50% kwot dotąd im przekazanych przez stronę pozwaną tytułem wynagrodzenia za rozpowszechnianie tych zdjęć. Według ich twierdzeń, strona pozwana od wielu lat wydaje pocztówki z reprodukcjami czarno­białych i barwnych zdjęć artystów fotografików, w tym także powodów, przy czym od wielu lat przyjęte było zawieranie w tym przedmiocie dwu umów, a to umowy o wykonanie i dostarczenie zdjęć i umowy ich reprodukcji, zwanej umową o nakład. W stosunkach między stronami utrwaliła się praktyka, że wynagrodzenie za prawo reprodukcji zdjęć barwnych na pocztówkach było o połowę wyższe niż za zdjęcia czarno­białe. W roku 1971 strona pozwana zaproponowała powodom wynagrodzenie za reprodukcję zdjęć według jednolitej stawki, bez 50% zwyżki.W wyniku tego powodowie odmówili zawarcia umowy o nakład, a strona pozwana, nie bacząc na brak takiej umowy, reprodukowała zdjęcia powodów, naruszając tym samym ich prawa autorskie. Strona pozwana powództwa nie uznała, a domagając się jego oddalenia zarzuciła, że zawarte przez strony umowy zawierały upoważnienie do reprodukowania nabytych od powodów zdjęć i ich sprzedaży. Wyrokiem z dnia 30 marca 1973 r. Sąd Wojewódzki powództwo oddalił. Sąd ten uznał, że strona pozwana z mocy zawartej umowy nabyła wyłączne prawo do reprodukcji pocztówek tak czarno­białych, jak i kolorowych, z tym, że wynagrodzenie powodów z tego tytułu miało być ustalone w drodze odrębnej umowy o nakład, a to stosowanie do wysokości nakładu i w oparciu o obowiązujący cennik. Z tych przyczyn, według stanowiska Sądu Wojewódzkiego, strona pozwana, reprodukująca nabyte od powodów zdjęcia, nie naruszyła ich praw autorskich i mogłaby jedynie być zobowiązana do zapłaty wynagrodzenia. Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że stosowany przez strony i obowiązujący dotąd cennik z dnia 19 października 1950 r. przewiduje za reprodukcję pocztówek tylko jedną stawkę, zależną od wielkości nakładu, a należność tak obliczoną strona pozwana uiściła. Bez znaczenia było zatem to, iż do reprodukcji przeznaczano zdjęcia kolorowe. O ile zatem pozwana płaciła dotąd powodom za reprodukcję zdjęć kolorowych wynagrodzenia podwyższone o 50% w stosunku do stawek przyjętych we wspomnianym cenniku, to czyniła to bezpodstawnie i było to wynikiem błędnej interpretacji pism Ministerstwa Kultury i Sztuki i Związku Polskich Artystów Fotografików. Na skutek rewizji powodów Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 17 października 1973 r. powyższy wyrok w części oddalającej powództwo o zapłatę kwoty odpowiadającej 50% wynagrodzenia za reprodukcję zdjęć według cennika z dnia 19 października 1950 r. uchylił i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy, dokonując wykładni umowy stron, uznał, że według brzmienia jej § 11 powodowie przenieśli na stronę pozwaną wyłączne prawo reprodukowania i sprzedaży tych ich zdjęć, które przeszły na własność "Ruchu". Przyszłej umowie o nakład pozostawiono (§ 15) określenie wysokości nakładów pocztówek, wysokości wynagrodzenia powodów za reprodukcję i terminu płatności tego wynagrodzenia. W świetle tak sformułowanych postanowień umowy uznał Sąd Najwyższy za trafne stanowisko Sądu I instancji co do braku podstaw do żądania przez powodów ochrony ich autorskich praw majątkowych (art. 56 ustawy o prawie autorskim). Z uwagi na brzmienie § 12 umowy strona pozwana, przystępując do reprodukcji zdjęć powodów i rozprzedaży pocztówek mimo odmowy powodów podpisania umowy o nakład, nie naraziła się na sankcje z art. 56 ustawy o prawie autorskim. Ten stan rzeczy uprawniał jedynie powodów do żądania od strony pozwanej wydania tych korzyści, jakie odniosła ona nie płacąc im przewidzianego wynagrodzenia, a to według zasad o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 kc). Cennik, o którym mowa wyżej, Sąd Najwyższy uznał za pozbawiony mocy bezwzględnie obowiązującej i dlatego polecił Sądowi I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy ustalić należności powodów na podstawie opinii biegłego i przy uwzględnieniu wszelkich zachodzących okoliczności. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 15 stycznia 1975 r. zasądził od strony pozwanej na rzecz: a) Piotra K. kwotę 19 086,25 zł; b) Andrzeja Z. kwotę 3 881 zł; c) Jana J. kwotę 5 005 zł; d) Tadeusza S. kwotę 4 345 zł; e) Tadeusza B. kwotę 21 935 zł; f) Jana S. kwotę 3 797 zł; g) Adama S. kwotę 29 291,25 zł; h) Kazimierza K. kwotę 47 047,50 zł; i) Lucjana Ś. kwotę 8 917 zł z 8% od dnia 30 grudnia 1974 r., zaś w pozostałej części powództwo oddalił. Jednocześnie Sąd Wojewódzki orzekł o obowiązku uiszczenia opłat sądowych i kosztach procesu. Stosownie do wskazań zawartych w poprzedni wyroku Sądu Najwyższego, Sąd Wojewódzki przeprowadził dowód z opinii biegłego artysty­fotografika i za biegłym przyjął, że w wynagrodzeniu za nakład powinny się znaleźć zwiększone, a niewymierne wydatki związane z wykonywaniem zdjęć barwnych i że o tym wynagrodzeniu powinien także decydować niewymierny nakład pracy po stronie fotografika. Zasądzone kwoty stanowią różnicę między kwotami wyliczonymi w oparciu o cennik z dnia 19 października 1950 r. a kwotami, jakie należałyby się powodom przy uwzględnieniu wspomnianej 50% zwyżki, z tym, że Sąd Wojewódzki ograniczył zasadność roszczeń powodów do umów o wykonanie zdjęć zawartych przed 31 marca 1971 r. Sąd Wojewódzki motywował swoje stanowisko w tym przedmiocie stwierdzeniem, iż powodowie nie mogli już po tej dacie oczekiwać zapłaty podwyższonego wynagrodzenia za nakład, skoro strona pozwana wówczas dawała już jednoznacznie wyraz temu, iż zamierza jedynie regulować należności z tego tytułu według stawek przyjętych w cenniku z roku 1950. Wyrok ten zaskarżyły rewizjami obie strony, a strona pozwana nadto zażaleniem w odniesieniu do rozstrzygnięcia o kosztach procesu. W rewizji strony pozwanej bezpodstawnie kwestionuje się powołaną przez Sąd I instancji podstawę normatywną rozstrzygnięcia o żądaniu powodów. Sąd Najwyższy, jako rewizyjny, w wyroku z dnia 17 października 1973 r. polecił przy ponownym rozpoznaniu sprawy orzec o żądaniu powodów według zasad o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 kc). Wskazanie to wiązało zatem nie tylko Sąd I instancji, ale również Sąd Najwyższy w obecnym stadium postępowania. Chybione są też wywody tejże rewizji co do braku przesłanek ustawowych z art. 405 kc. Poza sporem jest, że między stronami nie doszło do zawarcia umów o nakład, które miały m.in. określić wysokość należnego powodom wynagrodzenia. Przystępując mimo to do sprzedaży reprodukowanych zdjęć kolorowych powodów strona pozwana odniosła bez podstawy prawnej korzyści finansowe, które w normalnym toku rzeczy, tj. w wypadku zawarcia umowy o nakład, przypadałyby powodom. Korzyści te odpowiadały wysokości 50% nadwyżki ponad stawki za nakład przewidziane w cenniku z roku 1950. Inaczej mówiąc, strona pozwana wzbogaciła się bezpodstawnie o nadwyżkę, wypłaconą powodom w poprzednich latach. To zaś wyczerpywało dyspozycję powołanego wyżej przepisu. Biegły S. w swej obszernej opinii wskazał czynniki współdecydujące zarówno o wysokości wynagrodzenia za wykonane zdjęcia kolorowe, jak i za nakład. Słusznie biegły ten akcentował, iż na wysokość wynagrodzenia za nakład wpływają i muszą też wpływać takie elementy składowe, które nie zawsze w sposób ścisły dadzą się wyliczyć, a wynikają z kryteriów przydatności utworu fotograficznego do reprodukcji (k. 222). Należy też do nich wysokość nakładów i ich wartość materialna (sprzedażna). Czynniki te były poprzednio przez stronę pozwaną dostrzegane skoro wypłacała powodom za nakład reprodukcji kolorowych podwyższone stawki. Strona może żądać wyłączenia biegłego z przyczyn, z jakich można żądać wyłączenia sędziego (