I CR 566/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii Bronisławy W. przeciwko Dyrekcji Huty w W. o przywrócenie do pracy i zapłatę, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 14 marca 1960 r. zaskarżony wyrok, jak również wyrok Sądu Powiatowego dla m.st. Warszawy z dnia 13 listopada 1959 r. uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka Maria W., która była zatrudniona w pozwanej Hucie na stanowisku kierowniczki biblioteki technicznej, domagała się przywrócenia do pracy, z której została - jej zdaniem - bezpodstawnie zwolniona bez wypowiedzenia oraz zapłaty wynagrodzenia za 3-miesięczny okres niewykonywania pracy.Sąd Powiatowy dla m.st. Warszawy wyrokiem z dnia 14 listopada 1959 r. powództwo oddalił uznając, że powódka naruszyła podstawowe obowiązki pracownicze, co uzasadniało rozwiązanie z nią umowy o pracę bez wypowiedzenia, ponieważ starając się w pozwanej Hucie o przydział mieszkania wprowadziła pracodawcę świadomie w błąd przez podanie faktów i przedłożenie dokumentu niezgodnego z prawdą.Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy uznał za prawidłowe dokonane przez Sąd I instancji ustalenia oraz za trafne wnioski wysnute z tych ustaleń i wyrokiem z dnia 14 marca 1960 r. rewizję powódki oddalił.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarża rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie tego wyroku jak również wyroku Sądu Powiatowego i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna zarzuca naruszenie przepisów art. 2 ust. 1 pkt 2, art. 9, 10 i 11 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia, art. 3 Przep. ogól. prawa cyw., art. 455 i 250 § 1 k.z. oraz art. 218, 242 i 326 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z zasadą prawną uchwaloną przez Sąd Najwyższy (uchwała Składu Siedmiu Sędziów z dnia 26 października 1959 r. I CO 27/59 OSN 1960/III poz. 64) i wpisaną do księgi zasad prawnych, nieprzytoczenie w pisemnym oświadczeniu zakładu pracy o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia przyczyny uzasadniającej rozwiązanie umowy o pracę (art. 9 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. - Dz. U. z 1956 r. Nr 2, poz. 11) powoduje nieważność tego oświadczenia. W uzasadnieniu powyższej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził przy tym, że na oświadczenie o rozwiązaniu stosunku pracy bez wypowiedzenia składają się dwa nieodłącznie ze sobą związane elementy: oświadczenie o rozwiązaniu umowy oraz podanie przyczyny. Bez tego ostatniego elementu nie ma zatem w ogóle oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę w trybie art. 9.Skoro więc w piśmie zawierającym oświadczenie pozwanej Huty o rozwiązaniu z powódką umowy o pracę nie podano przyczyny rozwiązania umowy, oświadczenie to w ogóle nie spowodowało rozwiązania stosunku pracy i Sądy rozstrzygające sprawę w oparciu o założenie, że stosunek pracy jest rozwiązany, dopuściły się naruszenia przepisów art. 9 dekretu.Wobec tego, że stosunek pracy nie został w ogóle rozwiązany, powódce przysługiwało na podstawie art. 455 k.z. roszczenie o zapłatę wynagrodzenia przez czas, w którym po jej stronie istniała gotowość pełnienia pracy, a przeszkody pochodziły tylko od pozwanej Huty. Zauważyć dalej należy, że jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 marca 1958 r. I CO 4/58 (OSN 1958/III poz. 89, Prawo Pracy tom I, str. 18 i 830), w warunkach ustroju socjalistycznego pracownik uspołecznionego zakładu pracy jest, jeżeli chodzi o świadczenie pracy, nie tylko dłużnikiem, ale i wierzycielem, i przysługuje mu roszczenie o dopuszczenie do wykonywania umówionej pracy. Podstawa prawna tego roszczenia wynika z art. 250 § 1 k.z., który stanowi, że jeżeli jedna ze stron dopuści się zwłoki w wykonaniu zobowiązania wzajemnego, druga strona może dochodzić wykonania zobowiązania.Powódce przysługiwało więc również roszczenie o dopuszczenie do pracy. Wprawdzie w piśmie procesowym powódka żądała przywrócenia do pracy i zapłaty odszkodowania na podstawie przepisów art. 10 i 11 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r., okoliczność ta nie stanowiła jednak przeszkody do rozpoznania sprawy jako o roszczenie z art. 455 i 250 k.z., skoro żądania powódki w swej treści merytorycznej pokrywały się z tymi roszczeniami, zaś błędne podanie podstawy prawnej w niczym Sądu nie krępowało. Orzekając natomiast o roszczeniach powódki, jako o roszczeniach z art. 10 i 11 dekretu, Sądy dopuściły się naruszenia wymienionych przepisów.Słusznie zarzuca dalej rewizja nadzwyczajna niewłaściwe zastosowanie do roszczeń powódki art. 3 popc Sąd Najwyższy w powołanej wyżej uchwale Składu Siedmiu Sędziów (I CO 27/59) dopuszcza możliwość zastosowania przepisu art. 3 popc w odniesieniu do roszczeń pracownika w związku z niezachowaniem przez pracodawcę wymogów z art. 9 dekretu, niemniej jednak podkreśla wyraźnie, iż do stosowania tego przepisu nie upoważnia sam fakt, że pracownik rzeczywiście dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych i że to właśnie naruszenie doprowadziło do oświadczenia pracodawcy o rozwiązaniu umowy. Nie wystarcza również z reguły okoliczność, że pracownik wie, co było przyczyną decyzji zakładu pracy, ani to, że przyczynę tę podał mu pracodawca ustnie przed lub po złożeniu oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia.Obalenie poprzez art. 3 popc rygorystycznej dyspozycji wypływającej z art. 9 dekretu mogłoby mieć miejsce, jak stwierdza dalej powołana uchwała, w przypadkach szczególnie wyjątkowych, np. w razie popełnienia przez pracownika oczywistego przestępstwa na szkodę zakładu pracy.W świetle tych zasad za trafne należy uznać stanowisko rewizji nadzwyczajnej, że w rozważanej sprawie nie było podstaw do zastosowania przepisów art. 3 popc. Wskazuje na to choćby wynik jej skarg do CRZZ i Ministerstwa Hutnictwa. Słuchani jako świadkowie pracownicy tych instytucji (św. M. i św. P. k. 64 i 65), którzy badali sprawę na skutek skarg powódki, zgodnie uznali, że w postępowaniu powódki w ogóle nie dopatrzyli się przyczyn uzasadniających rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia. Jeżeli więc w naczelnej instancji związkowej oraz w jednostce zwierzchniej nad zakładem pracy poddano w wątpliwość zasadność zwolnienia powódki, to nie można uznać, że roszczenie powódki w ogóle nie zasługuje na ochronę prawną.Słusznie podkreśla rewizja, że zastosowanie przepisów art. 3 popc mogłoby natomiast być ewentualnie uzasadnione przy ocenie, w jakim zakresie realizacja roszczeń powódki z art. 455 i 250 § 1 k.z. godzi się z zasadami współżycia społecznego. Zależy to od okoliczności zaistniałych po niedopuszczeniu powódki do pracy w pozwanej Hucie, a w szczególności od tego, czy, kiedy i na jakich warunkach podjęła ona pracę w innym zakładzie pracy. Co do tych okoliczności jednak brak w sprawie jakichkolwiek ustaleń.Za trafny należy uznać zarzut naruszenia przez oba sądy art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu przez zakwalifikowanie postępowania powódki jako ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych.Zarzucane powódce uchybienia dotyczyły jej starań o przydział mieszkania. W związku z tym rozważaniu podlegała okoliczność, że zakład pracy przydzielając mieszkanie służbowe z reguły nie działał jako strona ze stosunku pracy, ponieważ przeważnie stosunek ten nie obejmuje ani prawa pracownika do otrzymania mieszkania, ani obowiązku zakładu pracy jego przydzielenia. Wyjątek zachodzi jedynie w odniesieniu do tzw. mieszkań ściśle służbowych, których dostarczenie jest przewidziane w umowie o pracę, np. mieszkania palaczy, dozorców itp. Źródłem zatem podkreślonego przez Sądy obowiązku pracownika do przestrzegania przy staraniu się o przydział mieszkania zasady lojalności i nienadużywania zaufania, nie jest z reguły istniejący pomiędzy stronami obligacyjny stosunek pracy, lecz obowiązek ten wynika wyłącznie z ogólnych zasad współżycia społecznego i istnieje poza tym stosunkiem. Naruszenia tego obowiązku nie można więc uważać za naruszenie obowiązku pracowniczego w rozumieniu przepisów art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r., ponieważ obowiązkiem pracowniczym jest tylko taki obowiązek, który ciąży na pracowniku jako na stronie ze stosunku pracy i któremu odpowiada prawo zakładu pracy jako drugiej strony tego stosunku.Skoro więc przepisy art. 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. jako prawo wyjątkowe w stosunku do przepisów przewidujących rozwiązywanie stosunków pracy przez wypowiedzenie, nie mogą być interpretowane rozszerzająco, naruszenie obowiązku ciążącego na pracowniku nie jako na stronie ze stosunku pracy, lecz dotyczącego spraw choćby z tym stosunkiem związanych, lecz nim bezpośrednio nieobjętych, nie może stanowić podstawy natychmiastowego rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. Zależnie od okoliczności naruszenia takiego obowiązku może natomiast uzasadniać zwolnienie pracownika na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 1 - jeżeli kwalifikuje się jako oczywiste przestępstwo uniemożliwiające dalsze zatrudnianie pracownika na zajmowanym stanowisku.Powódka - jak wynika z materiału sprawy - obowiązki ciążące na niej jako na stronie ze stosunku pracy wypełniała w sposób nienaganny. Nie było więc wystarczających przyczyn do zwolnienia jej na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 2, a również nie było przyczyn do zwolnienia jej na podstawie pkt 1, skoro nie jest oczywiste, aby powódka dopuściła się przestępstwa uniemożliwiającego dalsze zatrudnianie jej na stanowisku bibliotekarki (...).Z tych względów zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego oraz wyrok Sądu Powiatowego należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Niezależnie od tego Sąd Najwyższy podziela również stanowisko rewizji nadzwyczajnej, co do braku wszechstronnego rozważenia zebranego materiału odnośnie zarzuconych uchybień postępowania.