I PR 322/63

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Barbary W. przeciwko Skarbowi Państwa (Państwowemu Sanatorium Rehabilitacyjno-Reumatologicznemu dla Dzieci w O.), o 2400 zł, na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 20 marca 1963 r., uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka żądała zasądzenia od pozwanego 2400 zł tytułem odszkodowania za bezpodstawne zwolnienie jej z pracy. Twierdziła, że od dnia 30 października 1959 r. pracowała w pozwanym Sanatorium jako wychowawczyni dzieci i z dniem 30 czerwca 1962 r. została zwolniona z pracy za trzymiesięcznym wypowiedzeniem. Zdaniem powódki zwolnienie nastąpiła z naruszeniem postanowień pisma okólnego Nr 47 Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 kwietnia 1960 r. w sprawie jedynych żywicieli rodzin (M. P. 1960 r. Nr 36 poz. 180), powódka bowiem jest osobą samotną i jedyną żywicielką swego dziecka urodzonego dnia 10 grudnia 1961 r. Powódka, która pobierała wynagrodzenie w kwocie 760 zł miesięcznie oraz zasiłek rodzinny na dziecko w kwocie 65 zł, nie mogła pomimo starań znaleźć nowej pracy. Powódka dochodzi wynagrodzenia za okres od lipca do końca października 1962 r., po potrąceniu kwoty 900 zł otrzymanej tytułem zapomogi z opieki społecznej.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, zarzucając, że zwolnienie powódki z pracy było konieczne, gdyż w ciągu trzech lat nie uzupełniła - pomimo żądania - swych kwalifikacji zawodowych jako wychowawczyni. Ponadto pozwany zarzucił, że zaofiarował powódce inną pracę, odpowiednią do jej kwalifikacji, i to w miejscu jej zamieszkania (w Szpitalu w Lesznie), której powódka nie przyjęła, oraz że powódka nie jest jedyną żywicielką rodziny, gdyż zamieszkuje wspólnie z ojcem swego dziecka, który łoży na utrzymanie zarówno jej jak i dziecka. Pozwany zarzucił także, że powódka nie pobierała zasiłku rodzinnego na dziecko.Sąd Wojewódzki, któremu sprawa została przekazana w trybie art. 111 § 1 k.p.c. przez Sąd Powiatowy powództwo oddalił, przytaczając w uzasadnieniu wyroku, co następuje:Pismo okólne Nr 47 Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 maja 1960 r. w sprawie jedynych żywicieli rodzin nie jest ustawą ani rozporządzeniem, nie zostało też jako takie potraktowane, skoro nie jest ogłoszone w Dzienniku Ustaw PRL. Przeciwnie, sformułowania zawarte w tym okólniku stanowią tylko zalecenia dla zakładów pracy, które "nie powinny" zwalniać jedynych żywicieli, jak tylko pod pewnymi warunkami (naruszenie dyscypliny i decyzji Rady Zakładowej).Okólnik ten nie zmienia zasad wypowiedzenia pracy zawartych w rozporządzenia z 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, a jedynie zaleca zakładom pracy stosowanie szczególnych przyczyn wypowiedzenia, zresztą nie natychmiastowego, lecz ustawowego, tak więc w danym wypadku, wobec wypowiedzenia trzymiesięcznego, nie ma nawet zastosowania przepis zawarty w dekrecie z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. z 1956 r. Nr 2, poz. 11).Ewentualne niezastosowanie się zakładu pracy do zaleceń cytowanego okólnika mogłoby rodzić tylko skutki dyscyplinarne. Wychodząc z tego zasadniczego stanowiska, należy (zdaniem Sądu) uznać, że pozwany wypowiadając powódce pracę z 3-miesięcznym wypowiedzeniem, działał zgodnie z obowiązującymi ustawami.Zarzut powódki, co do naruszenia art. 3 p.o.p.c. uchybia w pełni, skoro oparcie żądania na ustawie obowiązującej w PRL nigdy nie może być uznane za niezgodne z zasadami współżycia w tymże Państwie. Zarzut ten służy zresztą tylko tej stronie, która przeciwstawia się żądaniu, a nie stronie żądającej.Z tych przyczyn należało opierając się na powyższym niespornym zresztą stanie faktycznym powództwo oddalić, bez potrzeby badania dalszych twierdzonych przez stronę pozwaną okoliczności, bowiem - nawiasem mówiąc - wszystkie pozostałe okoliczności, gdyby nawet zostały udowodnione, miały na celu wykazanie braku podstaw do uwzględnienia żądania wysuniętego przez powódkę, do czego zmierzało udowodnienie okoliczności, że powódka nie jest jedyną żywicielką, gdyż rodzinę żywi również ojciec faktyczny jej dziecka, a powódka z własnej winy (brak kwalifikacji) nie mogła zajmować stanowiska wychowawczyni.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego fakt, iż chodzi o jedynego żywiciela rodziny i ewentualny zakaz (nie zalecenie) ustawowego zwolnienia takiej osoby, prowadziłby do absurdu, gdyż pracownikowi takiemu nie wolno byłoby w ogóle wypowiadać pracy aż do renty starczej.Powódka w rewizji domaga się uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja uzasadniona jest o tyle, że Sąd Wojewódzki z obrazą art. 218 § 1, 236 § 1, 326 k.p.c. nie wyjaśnił sprawy do stanowczego rozstrzygnięcia.Stwierdzenie Sądu Wojewódzkiego, że pismo okólne Nr 47 Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 kwietnia 1960 r. w sprawie jedynych żywicieli rodzin (M. P. 1960 r. Nr 36 poz. 160) nie jest ustawą ani rozporządzeniem, jest oczywiście słuszne. Nie oznacza to jednak, że na stwierdzeniu tym można było poprzestać, jak to uczynił Sąd Wojewódzki, stwierdzenie takie bowiem nie przesądza jeszcze samo przez się kwestii zasadności roszczenia powódki w sensie dla niej negatywnym.Sąd Wojewódzki powinien był przede wszystkim wyjaśnić, czy powódka w okresie wypowiedzenia jej pracy przez pozwanego oraz w dacie rozwiązania z nią stosunku pracy była jedynym żywicielem rodziny w rozumieniu wymienionego pisma okólnego, co wbrew poglądowi wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, nie jest bynajmniej pomiędzy stronami niesporne. W wypadku bowiem, gdyby okazało się, że powódka nie była w wymienionym okresie czasu jedyną żywicielką rodziny, bezprzedmiotowe stałoby się zagadnienie prawne, z powodu którego Sąd Powiatowy przekazał sprawę niniejszą do rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu, ponieważ w takim wypadku pismo okólne Nr 47 nie miałoby w ogóle w danej sprawie zastosowania.Ponadto w związku z zarzutami rewizji należy zauważyć, co następuje:Wypowiedzenie przez pracodawcę umowy o pracę może okazać się w określonej sytuacji, zależnie od konkretnych okoliczności danego wypadku, sprzecznym z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym i jako takie może być uznane w myśl art. 41 p.o.p.c. za nieważne, a więc pozbawione skutków prawnych (por. orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 29 września 1960 r. 3 CR 541/60 OSPiKA 1961/10 poz. 279 i Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 1963 r. I PR 72/63 OSPiKA 1964/7-8 poz. 149).Zasady współżycia społecznego kształtujące się w świadomości i przekonaniach ludzi pracy, stwarzają kryteria oceny moralnej zachowania się nie tylko w stosunkach między osobami fizycznymi, lecz także w stosunkach między obywatelami a uspołecznionymi jednostkami organizacyjnymi. W świetle tych zasad podlega także ocenie polityka kadrowa uspołecznionych zakładów pracy, w szczególności zaś praktyka rozwiązywania z pracownikami umów o pracę przez wypowiedzenie. Nie można wyłączyć zatem, że w konkretnej sytuacji wypowiedzenie umowy o pracę spotka się z uzasadnioną dezaprobatą społeczną, pomimo że pracodawca zachował przepisy regulujące tryb, formę i terminy wypowiedzenia oraz nie naruszył przepisów ustawowych i postanowień układów zbiorowych pracy o szczególnej ochronie niektórych kategorii pracowników. Tę właśnie myśl wyraża wymienione pismo okólne Nr 47 wspominając o faktach zwolnienia "bez dostatecznego uzasadnienia pewnej liczby jedynych żywicieli rodzin, w tym kobiet samotnych obarczonych dziećmi, dla których znalezienie nowej pracy może nasuwać poważne trudności".Realizacja konstytucyjnej zasady pomocy i opieki Państwa nad rodziną polega także na zapewnieniu zatrudnienia i trwałości stosunku pracy przede wszystkim jedynym żywicielom rodzin. Z tych też założeń wychodzi wymienione pismo okólne, skoro przy niezbędnych zwolnieniach pracowników poleca obok względów przydatności zawodowej brać również pod uwagę posiadanie innych źródeł utrzymania oraz sytuację rodzinną i liczbę osób pozostających na utrzymaniu pracownika.Przytoczone względy dowodzą, że w konkretnych wypadkach wypowiedzenie umowy o pracę jedynemu żywicielowi rodziny wykonującemu należycie swoje obowiązki może się okazać sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, jeżeli wypowiedzenie to nie jest podyktowane szczególnymi i uzasadnionymi przyczynami. Do przyczyn tych należy zaliczyć w szczególności wymienioną w piśmie okólnym modernizację lub reorganizację zakładu pracy, jeżeli powoduje ona konieczność zwolnienia także jedynego żywiciela rodziny, którego nie można było przesunąć na inne Stanowisko odpowiadające jego kwalifikacjom w danym zakładzie pracy.Przepis art. 3 p.o.p.c. nie staje się w takim wypadku "samoistnym źródłem" roszczenia pracownika, któremu wypowiedziano umowę o pracę, roszczenie to bowiem może wypływać z bezskuteczności wypowiedzenia i w konsekwencji z bezpodstawnego pozbawienia go dalszego zatrudnienia.Należy przy tym zauważyć, że nie można byłoby uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego zwolnienia nawet jedynego żywiciela rodziny przy pełnej jednak gwarancji natychmiastowego zapewnienia mu zatrudnienia odpowiadającego jego kwalifikacjom w innym zakładzie pracy, w którym pracownik te kwalifikacje lepiej wykorzysta, otrzyma nie niższe wynagrodzenie i będzie zatrudniony w miejscu swego zamieszkania. Na tym też, m.in., oparta jest obrona strony pozwanej, którą należało sprawdzić.Sąd Wojewódzki nie badał sprawy w omawianym kierunku, poprzestając bowiem niesłusznie tylko na samym stwierdzeniu skuteczności wypowiedzenia powódce umowy o pracę i nie wdając się w ocenę przyczyn wypowiedzenia, nie sprawdził w ogóle zasadności sprzecznych twierdzeń stron i nie przeprowadził nawet dowodów przez nie zaofiarowanych. Sąd nie poczynił także ustaleń koniecznych dla oceny, czy wypowiedzenie powódce umowy o pracę nie narusza zasad współżycia społecznego w Państwie Ludowym (art. 3 p.o.p.c.).Z tych względów zaskarżony wyrok nie mógł się ostać i podlegał uchyleniu (art. 384 k.p.c.).