I PR 72/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca). Sędziowie: A. Meszorer, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Leonarda F. przeciwko Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w R. o przywrócenie do pracy, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Radzyniu z dnia 6 listopada 1962 r.,zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Radzyniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneTerenowa Komisja Rozjemcza przy Zarządzie Okręgowym Związku Zawodowego Pracowników Spółdzielczych w L. - Komplet orzekający w Radzyniu - oddaliła wniosek powoda o przywrócenie go do pracy w pozwanej Spółdzielni i o zasądzenie wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy. Motywy orzeczenia stwierdzają, że rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło zgodnie z przepisami ustawowymi, po wypowiedzeniu, na które zresztą zarząd Spółdzielni uzyskał zgodę rady zakładowej. Komisja Rozjemcza ustaliła również, że powód dopuścił się naruszenia dyscypliny pracy w związku z nielegalnym użyciem ciągnika do celów zarobkowych. Ponadto w czasie kontroli przeprowadzonej przez rewidenta W.Z.G.S. w L. wykryto obciążające powoda uchybienia związane z regulowaniem należności za wulkanizowanie opon i dętek traktorowych.Zarząd Główny Zw. Zawodowego uchylił zaskarżone przez powoda orzeczenie Komisji Rozjemczej. W decyzji uchylającej wyrażony został pogląd, że powód jako jedyny żywiciel rodziny nie mógł być zwolniony z pracy, chyba że istniały podstawy do rozwiązania umowy ze skutkiem natychmiastowym. Powód podważył jednak stawiane mu zarzuty, które nie zostały w pełni wyjaśnione, i dlatego zaszła konieczność uchylenia orzeczenia.Na żądanie powoda sprawa skierowana została do Sądu Powiatowego, który oddalił powództwo w całości. Sąd ustalił, że powodowi wypowiedziano umowę o pracę w dniu 16 lutego 1962 r. i wskutek wypowiedzenia umowa została rozwiązana z dniem 3 marca 1962 r. zgodnie z przepisami rozporządzenia Prezydenta R.P. z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników. Zdaniem Sądu Powiatowego powód nie może skutecznie powoływać się na pismo okólne Nr 47 Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 kwietnia 1960 r. w sprawie jedynych żywicieli rodzin (M.P. Nr 36, poz. 180). Treść powyższego pisma (skierowanego do zakładu pracy) ma charakter instrukcyjny w kwestii należytego kształtowania polityki kadrowej, nie stanowi natomiast dla pracowników sama przez się źródła praw podmiotowych. Powód nie może więc obalić wypowiedzenia dokonanego zgodnie z przepisami prawa.Sąd Wojewódzki, któremu przedstawiono sprawę na skutek rewizji powoda, odroczył rozpoznanie sprawy i przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne sformułowane następująco:"Czy zasady wyrażone w piśmie okólnym Nr 47 Prezesa Rady Ministrów z dnia 19.IV.1960 r. w sprawie jedynych żywicieli rodzin (M.P. Nr 36, poz. 180) są zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym, które powinny być bezwzględnie przestrzegane, a zwolnienie pracownika z pracy z naruszeniem tych zasad powinno być ocenione w świetle art. 41 p.o.p.c. jako nieważne, czy też pismo to ma charakter instrukcji dla zakładów pracy w kształtowaniu polityki kadrowej?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie (art. 388 k.p.c.) i uznał za usprawiedliwiony wniosek rewizyjny o uchylenie zaskarżanego wyroku i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Sąd Wojewódzki w treści pytania prawnego oraz w uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu tego pytania dał wyraz poglądowi, że wypowiedzenie przez pracodawcę umowy o pracę może być w konkretnych okolicznościach sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym. Teza jest prawidłowa i nie osłabia jej fakt, że przepisy regulujące wypowiedzenie umowy o pracę (w szczególności przepisy rozporządzeń Prezydenta R.P. z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych oraz o umowie o pracę robotników) nie uzależniają skuteczności wypowiedzenia umowy o pracę przez którąkolwiek stronę od istnienia i przytoczenia określonych przyczyn (z wyjątkiem wypowiedzenia pracownikom młodocianym). Pogląd powyższy utrwala się w praktyce centralnych organów rozstrzygających spory ze stosunku pracy. W szczególności w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 29 września 1960 r. 3 CR 541/60 (OSN IV/1961, poz. 115) stwierdzono, że sprzeczne z zasadami współżycia społecznego jest wypowiedzenie dokonane przez zakład pracy natychmiast po przywróceniu pracownika do pracy i mające na celu szykanę. Sytuacje, w których wypowiedzenie może stać w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego w Polsce Ludowej, przewiduje także decyzja Centralnej Rady Związków Zawodowych z dnia 24 kwietnia 1961 r. nr 15/6/ZKR/61 ("Praca i Zabezpieczenie Społeczne" nr 8-9/1961, str. 119). Z kolei szersze jeszcze znaczenie w tej kwestii przypisać należy pismu okólnemu CRZZ z dnia 5 października 1961 r. w sprawie przestrzegania zasad ochrony przed zwolnieniem z pracy jedynych żywicieli rodzin oraz pracowników w wieku starczym lub wkraczającym w ten wiek, którzy nie uzyskali jeszcze renty (Biul. CRZZ nr 12, poz. 119). Okólnik CRZZ jest przypomnieniem i wyjaśnieniem zasad pisma Prezesa Rady Ministrów Nr 47 oraz stanowi jednocześnie skierowane do komisji rozjemczych i organów związkowych wytyczne działania przy rozstrzyganiu sporów pracowniczych i przy współdziałaniu w prawidłowym kształtowaniu stosunków pracy oraz ochronie uzasadnionych interesów pracowników.Zasady współżycia społecznego w Państwie Ludowym, kształtujące się w świadomości i przekonaniach ludzi pracy, stwarzają kryteria oceny moralnej zachowania się (działań i zaniechań) nie tylko w stosunkach między osobami fizycznymi w tym ich charakterze, lecz w szczególności także w stosunkach miedzy obywatelami a przedstawicielami uspołecznionej jednostki organizacyjnej. W świetle tych zasad podlega także ocenie polityka kadrowa kierownictwa uspołecznionych zakładów pracy, w szczególności zaś praktyka rozwiązywania z pracownikami umów o pracę przez wypowiedzenie. Okazać się zatem może, że w konkretnej sytuacji wypowiedzenie umowy o pracę spotka się z uzasadnioną dezaprobatą społeczną, mimo że pracodawca zachował przepisy regulujące tryb, formę i terminy wypowiedzenia oraz nie naruszył przepisów ustawowych i postanowień układów zbiorowych pracy o szczególnej ochronie niektórych grup pracowniczych. Tę właśnie myśl zawiera pismo okólne Nr 47 wspominając o faktach zwolnienia "bez dostatecznego uzasadnienia pewnej liczby jedynych żywicieli rodzin, w tym kobiet samotnych obarczonych dziećmi, dla których znalezienie nowej pracy nasuwa poważne trudności".Zasady współżycia społecznego nie są zjawiskiem statystycznym. Ulegają one rozwojowi wraz z utrwaleniem i postępem struktury społeczeństwa socjalistycznego, wzrostem gospodarki narodowej i doskonaleniem organizacyjnym państwowych i innych uspołecznionych zakładów pracy. W miarę tego postępu wzrastają wymagania stawiane członkom społeczeństwa we wszystkich dziedzinach życia i społecznej działalności.Wzrost wymagań pod adresem kierownictwa zakładów pracy zmierza do coraz lepszego łączenia interesów produkcyjnych i innych podstawowych zadań kierowanej jednostki gospodarczej lub administracyjnej z troską o istotne interesy i potrzeby pracowników, a przez to i ich rodzin.Realizacja konstytucyjnej zasady pomocy i opieki Państwa nad rodziną polega także na podstawowej sprawie zapewnienia zatrudnienia i trwałości stosunku pracy przede wszystkim jedynym żywicielom rodzin. Z tych założeń wychodzi omawiane pismo okólne Nr 47, skoro przy niezbędnych zwolnieniach pracowników poleca - obok względów przydatności zawodowej - brać pod uwagę posiadanie innych źródeł utrzymania oraz sytuację rodzinną i liczbę osób pozostających na utrzymaniu pracownika. Zwolnienie przez wypowiedzenie jedynego żywiciela rodziny stawia go nieraz wraz z rodziną w obliczu poważnej niepewności i trudności materialnych. Rodzi się uzasadnione poczucie pokrzywdzenia, jeżeli w powyższej sytuacji zwolniono pracownika pełniącego należycie swoje obowiązki pracownicze. W poczuciu tym zwolniony pracownik nie pozostaje odosobniony. Znajduje zrozumienie i spotyka się z objawami czynnej solidarności ze strony towarzyszy pracy, załogi pracowniczej i organów związków zawodowych, a także szerszej jeszcze opinii społecznej, o czym świadczą m. in. częste informacje nawet prasy codziennej i wypowiadane tam opinie. Negatywna ocena szerokiej opinii dotycząca zwolnienia pracownika w opisanych wyżej warunkach opiera się również na przekonaniu o społecznej szkodliwości decyzji o zwolnieniu. Szkodliwość polegać może także na powstających trudnościach w utrzymaniu rodziny i wychowaniu jej małoletnich członków, a niekiedy nawet na czasowym przerzuceniu na organy państwowe (realizujące bezpośrednio zadania opieki socjalnej) oraz na organizacje i stowarzyszenia społeczne troski o zabezpieczenie bytu zainteresowanego i jego najbliższych.Przytoczone względy dowodzą, że nie ma "dostatecznego uzasadnienia" i może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Polsce Ludowej wypowiedzenie umowy o pracę jedynemu żywicielowi rodziny wykonującemu należycie swoje obowiązki, jeżeli wypowiedzenie nie jest podyktowane szczególnymi i uzasadnionymi przyczynami. Do przyczyn tych zaliczyć należy wymienioną w piśmie okólnym modernizację lub reorganizację zakładu pracy, jeżeli powoduje ona konieczność zwolnienia także jedynego żywiciela rodziny. Jednym z argumentów służących do poparcia stwierdzonej dopiero co zasady jest treść pisma okólnego Nr 47 Prezesa Rady Ministrów, wydanego w porozumieniu z Centralną Radą Związków Zawodowych.Sformułowana wyżej teza zawiera częściowo przynajmniej wyjaśnienie podstawowych wątpliwości wynikających z pytania przedstawionego przez Sąd Wojewódzki. Nie jest możliwa odpowiedź wyjaśniająca w pełni wszystkie wątpliwości powstające na tle różnorodnych stanów faktycznych i w związku z poszczególnymi zaleceniami pisma okólnego. Przykładowo biorąc, nie można by się dopatrzyć sprzeczności z zasadami współżycia społecznego w zwolnieniu jedynego żywiciela rodziny (który dopuścił się "naruszenia dyscypliny pracy lub innego poważnego wykroczenia") z tego tylko powodu, że wbrew treści pisma okólnego wykroczenie - aczkolwiek niewątpliwe - nie zostało stwierdzone dokumentem. Nie mogłoby też być uznane za sprzeczne z wymienionymi zasadami współżycia zwolnienie jedynego żywiciela przy pełnej gwarancji natychmiastowego zatrudnienia go w innym zakładzie pracy, w którym pracownik lepiej wykorzysta swoje kwalifikacje, otrzyma nie niższe wynagrodzenie i będzie zatrudniony bliżej swego miejsca zamieszkania.Wydaje się, że Sąd Wojewódzki poszukuje - niesłusznie - w treści pisma okólnego faktu ujęcia w tym akcie prawnym niektórych zasad współżycia społecznego i niejako próby "skodyfikowania" tych zasad. Przypisanie okólnikowi tego znaczenia powodowałoby powstanie tych trudności, których unikać musi ustawa. Przepisy ustawowe biorą za podstawę regulacji prawnej przeciętne i typowe stany faktyczne. Zdarzenia następujące realnie w stosunkach społecznych wykazują niekiedy niemało istotnych wielostronności i komplikacji, których ustawodawca nie mógł przewidzieć lub ująć w formę odpowiednich przepisów. Od trudności znanych ustawie nie jest wolny żaden akt prawny innego rzędu. Ustawodawca, chcąc zapobiec w konkretnej sytuacji decyzjom i rozstrzygnięciom niezgodnym z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym, nakazuje w takiej sytuacji postąpić ostatecznie zgodnie z tymi nie skodyfikowanymi zasadami. Stąd w przepisach ustawowych, w szczególności w przepisach ogólnych prawa cywilnego, znalazły się normy takie, jak art. 3, który zabrania czynienia ze swego prawa użytku w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, lub art. 41, który zakazuje dokonywania czynności prawnych wbrew tymże zasadom.Treść pisma okólnego Nr 47 sprowadza się przede wszystkim - jak to wyjaśniają powołane w wyroku Sądu Powiatowego motywy uchwały Składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1961 r. 1 CO 14/61 (OSN nr I/1962, poz. 5) - do udzielenia instrukcji w sprawie kształtowania prawidłowej polityki kadrowej. W tej też tylko części trafne jest stanowisko Sądu Powiatowego, że pismo okólne nie rodzi "samo przez się" dla pracowników praw podmiotowych, tym bardziej że nie zawiera sankcji i nie przyznaje pracownikom określonych roszczeń i należności. Wspomniana uchwała - nie poświęcona zresztą analizie pisma okólnego Nr 47 - nie stoi jednak na przeszkodzie powołaniu się na okólnik jako na jeden z istotnych argumentów na rzecz wykazania, że w konkretnej sprawie postąpienie wbrew wytycznym wynikającym z okólnika jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.W podobny sposób należałoby rozstrzygnąć problem sprzeczności z zasadami współżycia społecznego przy wypowiedzeniu umowy o pracę drugiej grupie pracowników, wyodrębnionej w pkt 3 okólnika Nr 47. Według tego punktu nie należy wypowiadać umowy o pracę pracownikom, którzy wkraczają w wiek starczy lub osiągnęli ten wiek, ale nie nabyli uprawnień emerytalnych lub którym renta nie została jeszcze przyznana. Państwo otacza opieką i wyróżnia długoletnich pracowników (odznaczenia, awanse, premie jubileuszowe), a społeczeństwo darzy ich należnym szacunkiem. Wypada też zwrócić uwagę, że przepisy układów zbiorowych pracy, ogarniające znaczną większość pracowników produkcyjnych i usługowych, zabraniają w ogóle wypowiadania umowy o pracę w okresie 2 lat przed nabyciem przez pracownika pełnych praw emerytalnych. Postanowienia układowe (wyjaśnione w tym zakresie cytowaną już uchwałą składu siedmiu sędziów) zezwalają w tych wypadkach tylko na rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia w razie istnienia przyczyn przewidzianych w dekrecie z dnia 18 stycznia 1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11). Układy zabraniają tym samym nawet w ogóle wypowiadania umowy, choćby w normalnym toku rzeczy wypowiedzenie mogło znaleźć dostateczne uzasadnienie. Biorąc to wszystko pod uwagę (wraz z wytycznymi pisma okólnego Nr 47), należy stwierdzić, że wypowiedzenie umowy o pracę także pracownikowi nie korzystającemu z ochrony układowej może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, jeżeli pracownik "wkroczył w wiek przedemerytalny", wykonuje zaś swoje obowiązki należycie, a za wypowiedzeniem nie przemawiają szczególne okoliczności konkretnej sprawy.Z kolei należy przejść do kwestii, czy i jakie następstwa wywołuje wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę w sposób naruszający zasady współżycia społecznego. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę zajmuje stanowisko, że zagadnienie należy rozstrzygnąć na podstawie art. 3 przep. og. pr. cyw. Wypowiedzenie sprzeczne z zasadami wymienionymi w tym przepisie nie może być brane w rachubę, jest bezskuteczne. Pracownikowi może w tej sytuacji przysługiwać roszczenie o dopuszczenie go do pracy po upływie okresu wypowiedzenia i o wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przy istnieniu wszystkich wymagań łączących się z zastosowaniem art. 455 k.z. Przepis art. 3 p.o.p.c. nie staje się w tym wypadku jedynym "samoistnym źródłem" roszczeń pracownika. Roszczenie to wypływa z bezskuteczności wypowiedzenia i w konsekwencji - z bezpodstawnego pozbawienia pracownika dalszego zatrudnienia."Użytek ze swego prawa" w rozumieniu art. 3 p.o.p.c. polega nie tylko na korzystaniu z przedmiotu prawa, lecz także na rozporządzaniu prawem i dokonywaniu innych czynności prawnych. W skład treści prawa podmiotowego związanego z określonym stosunkiem prawnym wchodzi również uprawnienie do przekształcenia lub rozwiązania stosunku prawnego. Ilustrację tej tezy na gruncie obowiązującego ustawodawstwa stanowi przepis art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r., mówiący o wygaśnięciu "prawa rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia".Alternatywą przytoczonego stanowiska byłby pogląd, że wypowiedzenie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego staje się czynnością prawną nieważną z mocy art. 41 § 1 p.o.p.c. Przeciwko temu poglądowi należałoby wysunąć zastrzeżenia, że nieważność czynności prawnej wynika przede wszystkim z treści w tej czynności wyrażonej. Sprzeczność czynności prawnej z ustawą lub zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym wynikać może także z celu czynności (często przytaczany przykład: najem lokalu do celów przestępnych), jednakże przy wypowiedzeniu umowy cel wynikający z czynności prawnej pokrywa się w pełni z ustawowym skutkiem znamionującym czynność prawną i nadającym jej w ogóle charakter takiej właśnie czynności. Inne okoliczności mieścić się mogą w sferze pobudek lepiej nadających się do uwzględnienia przy zastosowaniu art. 3 p.o.p.c.Przechodząc bezpośrednio do zarzutów rewizyjnych w sprawie niniejszej, należy stwierdzić, że sprawa nie została należycie wyjaśniona (art. 218 § 1, 236 § 1, 326 k.p.c.). Stało się tak dlatego, że Sąd Powiatowy, uznając skuteczność doręczonego powodowi formalnie wypowiedzenia, nie poczynił ustaleń koniecznych do stwierdzenia, czy wypowiedzenie nie narusza zasad współżycia społecznego. Powód zaprzeczył stawianym mu zarzutom i twierdził, że pracował nienagannie, wskutek zaś wypowiedzenia znalazł się w ciężkiej sytuacji życiowej, jako jedyny żywiciel licznej rodziny. Materiał znajdujący się już w aktach sprawy wykazuje, że prawdziwość przypisywanych powodowi uchybień oraz inne okoliczności sprawy wymagają dokładnego zbadania i poczynienia niezbędnych ustaleń.W rezultacie zaskarżony wyrok musi być uchylony w trybie art. 384 k.p.c.