II CR 203/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN. G. Bieniek (sprawozdawca). Sędziowie SN: B. Bladowski, K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Gracjana D. przeciwko Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (...) w R. o uchylenie uchwały na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kaliszu z dnia 11 stycznia 1985 r.zmienił pkt 2, 6 i 7 zaskarżonego wyroku w ten sposób, że zasądzoną w pkt 2 kwotę 67.800 zł z odsetkami podwyższył do kwoty 140.088 zł z odsetkami; ustaloną w pkt 6 kwotę 6.400 zł tytułem części wpisu, do uiszczenia której na rzecz Skarbu Państwa (kasa Sądu Wojewódzkiego w Kaliszu) zobowiązano stronę pozwaną, podwyższył do kwoty 11.100 zł, a zasądzoną w pkt 7 kwotę 2.235 zł tytułem kosztów postępowania podwyższył do kwoty 4.000 zł; w pozostałej części rewizję oddalił i zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 2.000 zł tytułem kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 11 stycznia 1985 r. Sąd Wojewódzki w Kaliszu uchylił uchwałę Walnego Zgromadzenia pozwanej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (...) w R. z dnia 27 stycznia 1983 r. utrzymującą w mocy poprzednią uchwałę o skreśleniu powoda z rejestru członków i zasądził od pozwanej Spółdzielni na rzecz powoda kwotę 67.800 zł tytułem odszkodowania za bezpodstawne pozbawienie go pracy oraz orzekł o kosztach postępowania.W sprawie tej ustalono, co następuje:Powód był członkiem Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (...) w R. i pracował jako główny księgowy. W 1982 r. komisarz wojskowy poinformował ówczesnego prezesa pozwanej Spółdzielni o swoich zastrzeżeniach w stosunku o powoda, a w szczególności uważał on powoda za osobę konfliktową. Informację tę prezes pozwanej Spółdzielni potraktował jako polecenie zwolnienia powoda z funkcji głównego księgowego, mimo że nikt z członków Zarządu ani nadrzędnej jednostki spółdzielczej nie miał zastrzeżeń do pracy powoda. W dniu 6 marca 1982 r. zawieszono powoda w pełnieniu funkcji głównego księgowego, a z dniem 30 kwietnia 1982 r. wypowiedziano mu warunki pracy i płacy na dzień 31 lipca 1982 r. W okresie wypowiedzenia zaproponowano powodowi inną pracę, jednakże za zgodą prezesa spółdzielni pozostał w domu do dyspozycji Spółdzielni. Najpierw przychodził codziennie, podpisując listę obecności, a następnie co kilka dni. W sierpniu 1982 r. pobrał wynagrodzenie należne za lipiec 1982 r., a następnie złożył podanie o urlop w okresie od dnia 11 sierpnia do 8 września 1982 r. Spółdzielnia nie żądała, aby powód świadczył pracę na jej rzecz. Na Walnym Zebraniu w dniu 30 września 1982 r. podjęto uchwałę o wykreśleniu powoda z rejestru członków. O terminie zebrania powód nie był powiadomiony. Uchwała w części dotyczącej powoda nie zawierała uzasadnienia. Powód odwołał się od tej uchwały i Walne Zgromadzenie pozwanej Spółdzielni ponownie rozpoznało sprawę powoda, podejmując w dniu 27 stycznia 1983 r. uchwałę utrzymującą w mocy poprzednie stanowisko. O terminie tego posiedzenia powód także nie był powiadomiony. Pismem z dnia 31 stycznia 1983 r. pozwana Spółdzielnia poinformowała powoda o treści uchwały z dnia 7 stycznia 1983 r., ale informację tę odebrała żona powoda. Powód bowiem w okresie od 18 stycznia do 19 października 1983 r. przebywał w szpitalu w P., a następnie w Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w K. Żona poinformowała powoda o treści uchwały Walnego Zgromadzenia strony pozwanej w dniu 8 czerwca 1983 r., pozew zaś wpłynął w dniu 23 czerwca 1983 r.Na podstawie tych ustaleń Sąd Wojewódzki uznał, że opóźnienie we wniesieniu powództwa o uchylenie uchwały Walnego Zgromadzenia nie jest nadmierne, a zarazem usprawiedliwione, że brak było podstaw do wykreślenia lub wykluczenia powoda ze Spółdzielni, co skutkowało uchylenie stosownej uchwały, oraz że żądanie odszkodowawcze jest uzasadnione do tego, co powód utracił nie pracując, ale ograniczone do 3 miesięcy.Rewizję od powyższego wyroku złożył powód, który wskazując na naruszenie art. 471 k.c. wniósł o zasądzenie dalszej kwoty 138.816 zł tytułem należnego odszkodowania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja zasługuje na częściowe uwzględnienie. Powód wywodzi swoje roszczenie odszkodowawcze z faktu, że bezpodstawnie został pozbawiony członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, a tym samym utracił możliwość świadczenia pracy na rzecz spółdzielni za wynagrodzeniem w formie udziału w jej dochodzie. Prawomocne uchylenie uchwały Walnego Zgromadzenia pozwanej Spółdzielni z dnia 27 stycznia 1983 r. w przedmiocie pozbawienia powoda statusu członka spółdzielni oraz zasądzenie odszkodowania na rzecz powoda za okres 3 miesięcy, którego to rozstrzygnięcia Sądu Wojewódzkiego nie zakwestionowała strona pozwana, uzasadnia ograniczenie rozważań jedynie do oceny zakresu roszczeń odszkodowawczych powoda. W tym przedmiocie Sąd Najwyższy miał na uwadze następujące wnioski:I. Powód zaskarżył uchwałę Walnego Zgromadzenia pozwanej Spółdzielni przyjętą w dniu 27 stycznia 1983 r. Uchwałę zatem przyjęto na gruncie prawa spółdzielczego (ustawa z dnia 16 września 1982 r. - Dz.U. Nr 30, poz. 210 ze zm.). Roszczenia powoda o uchylenie tej uchwały, jak również o zapłatę stosownego odszkodowania powstały po 1 stycznia 1983 r., a zatem przepisy prawa spółdzielczego są właściwe dla ich oceny (art. 212 prawa spółdzielczego).2. Zgodnie z art. 155 § 1 prawa spółdzielczego zdolny do pracy członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej ma prawo i obowiązek pracować w spółdzielni w rozmiarze ustalonym corocznie przez walne zgromadzenie, stosownie do potrzeb wynikających z planu działalności gospodarczej spółdzielni. Z przepisu tego wynika, że prawa i obowiązki spółdzielni oraz członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych, związane z wykonywaniem przez nich pracy na rzecz spółdzielni, mieszczą się w samej treści stosunku członkostwa, powstają z chwilą nawiązania tego stosunku, trwają przez cały czas jego istnienia i ustają automatycznie z ustaniem członkostwa. Członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych więc nie są pracownikami w rozumieniu art. 2 kodeksu pracy i tym samym przepisy kodeksu pracy nie mają do nich wprost zastosowania. Jednocześnie jednak należy wskazać, że status prawny członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie wyłącza możliwości wykorzystania w postanowieniach statutowych prawnych rozwiązań przewidzianych w kodeksie pracy, jeżeli nie stoją one w sprzeczności z zasadami wynikającymi z przepisów prawa spółdzielczego. W tym wypadku będą one wiążące dla spółdzielni i jej członków z mocy postanowień statutu. Do członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych - także na gruncie prawa spółdzielczego - mają natomiast zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego, gdyż stosunek członkostwa, w którego treści mieszczą się prawo i obowiązek pracy członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej, jest stosunkiem cywilnoprawnym.Powyższe uprawnia do stwierdzenia, że przepis art. 155 prawa spółdzielczego, podobnie jak art. 113 uchylonej ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz.U. Nr 12, poz. 61 z późn. zm.), statuuje swoisty stosunek prawny, mianowicie stosunek wynikający z prawa i obowiązku członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej wykonywania pracy w tej spółdzielni w rozmiarze ustalonym przez walne zgromadzenie stosownie do potrzeb wynikających z planu działalności gospodarczej spółdzielni. Jest to stosunek prawny odmienny zarówno od pracowniczego stosunku pracy, jak i wynikającego ze spółdzielczej umowy o pracę. Do tego stosunku prawnego mają zastosowanie przepisy prawa spółdzielczego oraz statutu spółdzielni, a w sprawach nie unormowanych - przepisy kodeksu cywilnego.3. Członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej, którego pozbawiono pracy wskutek bezpośredniego wykreślenia lub wykluczenia ze spółdzielni, ma możność domagania się na podstawie art. 471 k.c. stosownego odszkodowania za powstałą wskutek tego szkodę. Za podstawę należnego członkowi rolniczej spółdzielni produkcyjnej odszkodowania należy przyjąć przeciętne dochody, jakie osiągnąłby on, gdyby go bezpodstawnie nie pozbawiono dotychczasowej pracy, za okres pozostawania bez pracy, nie dłużej jednak niż za 6 miesięcy. Takie rozwiązanie, kształtujące sytuację prawną członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej pozbawionego pracy, analogicznie jak członka spółdzielni pracy (art. 188 § 2 prawa spółdzielczego), uwzględnia zarówno uzasadnione interesy spółdzielni, jak i konstytucyjną zasadę ochrony pracy, niezależnie od prawnego ukształtowania stosunku pracy, w którego ramach jest ona wykonywana. Za ograniczeniem wysokości odszkodowania należnego członkowi rolniczej spółdzielni produkcyjnej, którego bezpodstawnie pozbawiono pracy, przemawiają także zasady współżycia społecznego. Godziłoby w poczucie sprawiedliwości społecznej rozstrzygnięcie przyznające takiemu członkowi pełne odszkodowanie w sytuacji, gdy członek spółdzielni świadomie nie podejmuje po dłuższym czasie innego zatrudnienia wiedząc, że za cały okres pozostawania bez pracy otrzyma odszkodowanie od spółdzielni.4. Mając na względzie powyższe stwierdzenia przyznano powodowi dodatkową kwotę 72.288 zł, na którą składają się: wynagrodzenie za listopad i grudzień 1982 r. oraz styczeń 1983 r.; ekwiwalent za urlop w 1983 r. oraz premia za listopad i grudzień 1982 r. Dokonano też stosownych korekt w zakresie wpisu i kosztów postępowania.Z powyższych zasad, na podstawie art. 390 § 1, art. 393 § 1 k.p.c. w związku z art. 98 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.