II CR 470/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zofii C. przeciwko Instytucji X. o zapłatę, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego w Stalinogrodzie z dnia 29 czerwca 1953 r.,zaskarżony wyrok w części zasądzającej sumę przekraczającą 2.125 zł 52 gr z odsetkami od tej sumy oraz orzeczenie o kosztach procesu uchylił i sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Stalinogrodzie przekazał; w pozostałej części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneInstytucja X. pismem z dnia 7 marca 1953 r. zawiadomiła zatrudnioną u siebie w charakterze sekretarki powódkę, że "stanowisko jej przestaje być z dniem 1 kwietnia 1953 r. płatne". Wychodząc z założenia, że nastąpiło rozwiązanie umowy o pracę bez ustawowego wypowiedzenia i bez ważnej ku temu przyczyny, powódka domagała się zasądzenia trzymiesięcznego odszkodowania oraz wynagrodzenia za nie wykorzystany urlop. Pozwana Instytucja broniła się tym, że nie mogła nadal (po dniu 1 kwietnia 1953 r.) zatrudniać powódki z powodu poważnego ograniczenia etatów, natomiast zaofiarowała jej objęcie posady w jednej z dwóch instytucji: w MHD w S. lub DZG w S.Sąd Powiatowy powództwo w całości uwzględnił. Zdaniem Sądu Powiatowego pracodawca miał obowiązek szanowania uprawnień powódki, jej odmowa zaś objęcia w dniu 1 kwietnia 1953 r. pracy w innej instytucji była usprawiedliwiona, ponieważ na jedno z proponowanych jej stanowisk nie miała dostatecznych kwalifikacji zawodowych, drugie zaś było gorzej płatne.Rozpoznając rewizję pozwanej Instytucji Sąd Wojewódzki z mocy art. 388 k.p.c. postanowił przekazać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienia prawne:1)czy nakazana przez Centralną Instytucję akcja skierowania pracowników do działów pracy związanych z produkcją i obrotem stanowi ważną przyczynę w rozumieniu art. 32 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323), uprawniającą pozwaną Instytucję do niezwłocznego rozwiązania umowy o pracę, a jeżeli nie, to2)czy odmowa powódki objęcia innego stanowiska i innej pracy, z wynagrodzeniem niższym bądź nawet wyższym, do którego jednak powódka, według jej twierdzeń, nie posiada odpowiednich kwalifikacji, przedstawia się jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1.Akcja kompresji etatów prowadzona przez Centralną Instytucję we wszystkich podległych jej organizacyjnie jednostkach była niewątpliwie wynikiem realizacji polityki Partii i Rządu, zmierzającej do zlikwidowania przerostów w zatrudnieniu na odcinku administracji i biurowości. Instytucja jednak obowiązana była akcję powyższą zaplanować i przeprowadzić w ten sposób, aby nie pozostawała ona w kolizji z prawnie chronionymi interesami ludzi pracy. Wymagało to rozwiązania poszczególnych umów o pracę z zachowaniem art. 25 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323), w przypadku dotyczącym powódki pkt 4) tego przepisu, tj. po upływie trzech miesięcy od wypowiedzenia umowy. Pracownika nie powinny obciążać ujemne skutki niewłaściwie zaplanowanej przez pracodawcę reorganizacji i dlatego też pozwana Instytucja nie może bronić się przed roszczeniami powódki argumentem, że niezachowanie ustawowego terminu wypowiedzenia wywołane było decyzją władz naczelnych Instytucji, podjętą w interesie społecznym. W ustroju naszym nie ma i nie może być antagonistycznych sprzeczności między pracownikami i pracodawcą, reprezentującym sektor uspołeczniony. Stąd też w sytuacji takiej, jaka zachodzi w sprawie niniejszej, obowiązkiem Sądu jest zbadanie zachowania się obydwu stron stosunku pracy i ocena, czy sposób likwidacji tych nieantagonistycznych sprzeczności, do którego uciekły się strony, odpowiadał zasadom współżycia społecznego. Zgodne z tymi zasadami będzie postępowanie poszukujące rozwiązań uwzględniających słuszny interes pracownika i wykorzystujące jednocześnie wszystkie możliwości, aby nie dopuścić do nie usprawiedliwionych strat w mieniu społecznym. Nie postępuje więc prawidłowo pracodawca uspołeczniony, który kierując się źle, bo zbyt wąsko, pojętym interesem społecznym, upatruje go w każdej możliwości zmniejszenia wydatków reprezentowanej przez siebie jednostki, choćby nawet prowadziło to do pokrzywdzenia pracownika.Przerzucenie na pracownika "kosztów" reorganizacji prawidłowo pomyślanej, lecz wadliwie, bo bez uwzględnienia interesu pracowników, przeprowadzonej nie może w naszym ustroju znaleźć aprobaty. Niczym innym zaś jak takim nieusprawiedliwionym przerzuceniem byłoby pominięcie przepisów o obowiązku wypowiedzenia stosunku pracy, które mają na celu umożliwienie pracownikowi uzyskania nowej pracy bez utraty środków utrzymania w okresie jej poszukiwania. Nakazane przeto przez Centralną Instytucję zwalnianie pracowników, mimo że u jego podłoża spoczywała słuszna intencja likwidacji przerostów w zatrudnieniu, sama przez się nie może stanowić ważnej przyczyny niezwłocznego rozwiązania umowy o pracę w rozumieniu art. 32 powołanego rozporządzenia.2.W orzeczeniu składu 7 sędziów z dnia 13/27 października 1952 r. C. 2104/52 ("Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej i Karnej" 1953 r., z. III, poz. 87) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że brak jest podstaw, aby art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych uznać choćby w zakresie wysokości odszkodowania przypadającego pracownikowi zwolnionemu bez ważnej przyczyny za sprzeczny z zasadami naszego ustroju. Gdyby więc roszczenia powódki oparte na tym przepisie oceniać tylko pod kątem widzenia "ważnej przyczyny" zwolnienia, należałoby je uznać za usprawiedliwione.Ustalenia jednak wyroku Sądu Powiatowego a także treść postawionego przez Sąd Wojewódzki drugiego pytania wskazują, że pozwana Instytucja bynajmniej nie zajęła wobec powódki stanowiska, które by całkowicie pomijało jej sytuację, wynikłą na skutek niezwłocznego zwolnienia z pracy. Instytucja zaproponowała powódce objęcie pracy w innej instytucji, propozycja ta jednak spotkała się z odmową. Odmowę tę należy poddać ocenie mając na uwadze przytoczone wyżej rozważania dotyczące obowiązku odpowiedniego zachowania się stron pozostających w stosunku pracy w sektorze uspołecznionym, przy likwidacji powstałych między nimi zatargów. Pracownik broniąc swych uprawnień nie może pomijać interesu jednostki uspołecznionej i obowiązany jest przyczynić się do realizacji jej starań w zakresie zniweczenia lub zmniejszenia ujemnych dla mienia społecznego skutków nieprawidłowego posunięcia pracodawcy.Jak można wnioskować, obydwa Sądy reprezentują pogląd, że gdyby istotne warunki pracy na nowym stanowisku, a więc przede wszystkim jej rodzaj i wynagrodzenie, były jednakowe, to odmowa przyjęcia proponowanej posady świadczyłaby o postępowaniu powódki niezgodnym z zasadami współżycia społecznego. Pogląd taki jest trafny, zgodny z przytoczonymi wyżej założeniami o treści i istocie stosunków łączących pracowników i pracodawców w uspołecznionych zakładach pracy. Należy jednak zauważyć, że podane wyżej kryteria rodzaju pracy i wysokości wynagrodzenia, choć w zasadzie decydujące, mogą jednak w okolicznościach konkretnej sprawy nie wystarczyć dla oceny, czy odmowa podjęcia nowej pracy jest lub nie jest usprawiedliwiona. Obowiązkiem sądu będzie rozważenie w każdym przypadku motywów, jakimi kierował się pracownik odmawiając przyjęcia nowej pracy, oraz ocenić je pod kątem widzenia zasad współżycia. Kręgu przykładów nie wyczerpuje oczywiście sytuacja, o rozstrzygnięcie której wnosi między innymi Sąd Wojewódzki, a mianowicie gdy nowa praca wynagradzana jest tak samo a nawet i wyżej niż poprzednia, pracownik jednak nie posiada dostatecznych kwalifikacji do jej wykonywania. Jest to fragment zagadnienia rodzaju nowej pracy. Pracownik ma prawo i obowiązek dążyć do tego, aby rodzaj pracy, która ma być mu powierzona, odpowiadał jego kwalifikacjom. Wykonywanie takiej pracy zapewnia pracownikowi zadowolenie osobiste i będzie jednocześnie jego konstruktywnym wkładem w budowę ustroju. Jeśli więc pracownik istotnie nie ma dostatecznych kwalifikacji i brak jest też podstaw do przyjęcia, że może je szybko uzupełnić, nie można od niego żądać, aby nową pracę objął, choćby przyrzeczone za nią wynagrodzenie było wyższe od pobieranego na poprzednim stanowisku.Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że roszczenia pracownika oparte na art. 39 cytowanego rozporządzenia w takim zakresie nie będą zasługiwały na ochronę prawną (art. 3 przep. og. pr. cyw.), w jakim ustalona została pełna możliwość zapobieżenia ewentualnej szkodzie pracownika przez niezwłoczne objęcie innej zaproponowanej mu pracy na warunkach takich samych jak poprzednia. Odmienne bowiem stanowisko oznaczałoby między innymi, że pracownik mając możność wyrównania swej szkody przez pracę, której go początkowo pozbawiono, wybrał drogę osiągnięcia odszkodowania bez pracy, kosztem mienia społecznego.Należy jednak zauważyć, że przeprowadzenie przez pracodawcę dowodu umożliwienia pracownikowi niezwłocznego objęcia nowej pracy, odpowiadającej wskazanym wyżej warunkom, nie wyłącza jeszcze całkowicie szkody pracownika powstałej na skutek bezpodstawnego zwolnienia go z pracy. W powołanym wyżej orzeczeniu składu 7 sędziów Sąd Najwyższy przytoczył oparty na doświadczeniu życiowym pogląd, że zmiana pracy powoduje na ogół "różne nieraz trudne do wyliczenia, niemniej istotne dla pracownika szkody" oraz że będzie zgodne z zasadami współżycia społecznego zryczałtowanie tych szkód do wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia nawet w przypadku, gdy pracownik objął nową pracę niezwłocznie po rozwiązaniu poprzedniego stosunku pracy. Stąd też pracownikowi bezpodstawnie usuniętemu z pracy, który bez ważnej przyczyny odmawia przyjęcia zaproponowanej mu jednocześnie ze zwolnieniem pracy u innego pracodawcy uspołecznionego na warunkach takich samych, jak u pracodawcy poprzedniego, może przysługiwać odszkodowanie z mocy art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych tylko w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia.Nawiasowo należy podkreślić, że odmienne rozstrzygnięcie zagadnienia byłoby na tle powołanego wyżej wyroku składu 7 sędziów nie do przyjęcia. Roszczenie pracownika niesłusznie zwolnionego z pracy, który w okresie pierwszego miesiąca po rozwiązaniu stosunku pracy zatrudniony został na skutek własnych starań na tych samych warunkach gdzie indziej, byłoby bowiem usprawiedliwione tylko do wysokości jednomiesięcznego uposażenia, natomiast pracownik, któremu nową pracę na tych samych warunkach zaofiarowano i który jej przyjęcia bez ważnej przyczyny odmówił, znalazłby się w sytuacji lepszej. Nie wymaga szczególnego omówienia wyodrębnione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie dotyczące sytuacji, gdy zaofiarowana pracownikowi nowa praca niekorzystnie różni się od dawnej wysokości wynagrodzenia. Wysokość wynagrodzenia jest istotnym elementem umowy o pracę i niekorzystne w tym zakresie zmiany powinny być z reguły uznane za ważne przyczyny uzasadniające odmowę podjęcia pracy zaofiarowanej przez dawnego pracodawcę. Odchylenia od tej reguły, prowadzące do wniosku, że odmowa nie jest zgodna z zasadami współżycia, mogą być usprawiedliwione albo znikomą różnicą w uposażeniu, albo też gdy materiał zebrany w sprawie wskazuje, że po przepracowaniu przez pracownika na nowym stanowisku okresu czasu równego wypowiedzeniu, otrzymałby on wynagrodzenie takie samo, jakie pobierał ostatnio na stanowisku, z którego zwolniono go bezpodstawnie. (...)Rzecz jasna, że rozważania powyższe nie dotyczą wynagrodzenia za nie wykorzystany urlop. Roszczenia w tym przedmiocie należy ocenić odrębnie przy założeniu, że nie było ważnej przyczyny usunięcia powódki z pracy bez wypowiedzenia.Dojrzało więc całkowicie do rozstrzygnięcia stosownie do zajętego w niniejszym wyroku stanowiska roszczenie powódki w zakresie odszkodowania w wysokości jednomiesięcznego uposażenia oraz za nie wykorzystany urlop, a więc łącznie w kwocie 2.125 zł 52 gr z %. Co do pozostałej części powództwa należało wyrok Sądu Powiatowego uchylić w celu poczynienia dodatkowych ustaleń, które w myśl wskazówek niniejszego wyroku zadecydują o zasadności tych roszczeń powódki.