II CR 84/91

Skład orzekającyPrzewodniczący sędzia SN: T. Wiśniewski. Sędziowie SN: B. Czech, T. Ereciński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Haliny Ł. i Mirosława Ł. przeciwko (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w S. o przyjęcie w poczet członków i przydział lokalu, na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego w Sandomierzu z dnia 25 marca 1991 r.oddalił rewizję.Uzasadnienie faktycznePowodowie Halina Ł. i Mirosław Ł. żądali nakazania (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w S. przyjęcia w poczet członków tej Spółdzielni Mirosława Ł. i przydzielenia mu lokalu.Sąd Rejonowy w Sandomierzu ustalił, że Halina Ł. była członkiem pozwanej Spółdzielni, ale w następstwie wypowiedzenia - członkostwo jej ustało. Wniosek o przyjęcie w poczet członków strony pozwanej i przydział mieszkania złożył zamieszkały z nią syn - Mirosław Ł. W 1985 r. powódka otrzymała kredyt mieszkaniowy w wysokości 1.000.000 zł na kontynuację budowy domu jednorodzinnego. Spłaciła go w całości do końca 1989 r., przy czym okres spłaty miała wyznaczony na 10 lat. Dom budowany był z własnych funduszy powódki, ale ze względu na chorobę syna i trudności finansowe powódka zmuszona była skorzystać z kredytu. Nie wystarczył on na wykończenie domu, a tylko na zakup niektórych materiałów potrzebnych do budowy. Część kredytu zużyta została na wydatki związane z chorobą syna. W umowie kredytowej powódka zobowiązała się, że po wybudowaniu domu wystąpi ze spółdzielni i zajmowany lokal pozostawi do dyspozycji strony pozwanej.Sąd I instancji przyjął, że Mirosław Ł., jako syn powódki, ma prawo podmiotowe wynikające z art. 221 § 1 Prawa spółdzielczego (Dz. U. z 1982 r. Nr 30, poz. 210 ze zm.), gdyż w momencie ustania członkostwa Haliny Ł. zamieszkiwał z nią razem w lokalu spółdzielczym. Żaden przepis Prawa spółdzielczego nie stwarza dodatkowych przesłanek, od których zależałoby powstanie roszczenia powoda, a jakakolwiek interpretacja ścieśniająca art. 221 Prawa spółdzielczego pozostaje w sprzeczności z Konstytucją i powoduje ograniczenie praw obywatelskich. W okolicznościach faktycznych sprawy roszczenie powoda nie pozostaje również w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.) - tanie kredyty przestały być tanimi, a okoliczność, że członek spółdzielni wybudował dom korzystając z kredytu nie pozbawia jego dzieci prawa nabycia mieszkania, jeżeli kredyt ten tylko w części pokrył koszty budowy domu. Uwzględnieniu powództwa - zdaniem Sądu I instancji - nie stały również na przeszkodzie przepisy prawa bankowego i przepisy wykonawcze do niego. Oświadczenie powódki dotyczące pozostawienia lokalu do dyspozycji spółdzielni w promesie kredytowej nie wywołało skutków prawnych, a samo oświadczenie dotyczyło kredytu, a nie roszczenia z art. 221 Prawa spółdzielczego.W stosunku do powódki powództwo zostało oddalone ze względu na to, że roszczenie z art. 221 Prawa spółdzielczego nie przysługuje byłemu członkowi, lecz osobom wymienionym w tym przepisie.Orzeczenie Sądu Rejonowego zaskarżyła rewizją strona pozwana, zarzucając istnienie podstawy z art. 368 pkt 1 k.p.c. i wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa lub uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Przy rozpoznawaniu tej rewizji Sąd Wojewódzki powziął wątpliwości prawne i przedstawił je w trybie art. 391 k.p.c. w postaci następującego zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu:Czy dopuszczalne jest stosowanie art. 5 k.c. przy rozpoznawaniu roszczenia osoby uprawnionej opartego na przepisie art. 221 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 z późn. zm.) w sytuacji, gdy nie został dopełniony obowiązek zwrotu lokalu przez byłego członka spółdzielni, który wybudował własny dom przy znikomym wykorzystaniu kredytu preferencyjnego, przyznanego na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 września 1982 r. w sprawie zasad udzielania kredytu bankowego na cele mieszkaniowe (Dz. U. Nr 1, poz. 4) wobec istotnej zmiany warunków ekonomicznych i prawnych?Z uwzględnienia postanowienia Sądu Wojewódzkiego wynika, że powziął on poważne wątpliwości co do możliwości stosowania art. 5 k.c. przy rozpoznawaniu roszczenia z art. 221 § 1 Prawa spółdzielczego. Kwota kredytu uzyskana przez powódkę w bardzo niewielkim stopniu pokrywała koszty budowy domu, nie rzutującym w sposób istotny na zakres pomocy ze strony Państwa. Osoby przekształcające prawo lokatorskie do mieszkania w prawo własnościowe w latach poprzednich również de facto korzystały z ulg finansowych. Ponadto przepisy art. 3571 § 1 i art. 3581 § 3 k.c. dopuszczają możliwość modyfikacji przez Sąd wzajemnych rozliczeń między stronami w przypadku istotnej zmiany stosunków. Jednocześnie istnieją wątpliwości, czy można uwzględnić roszczenie osoby uprawnionej oparte na art. 221 § 1 Prawa spółdzielczego mimo jego niedopuszczalności - wobec niedopełnienia obowiązku z § 3 ust. 3 pkt 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 września 1982 r. - przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i rodzinnej osoby uprawnionej i zmiany siły nabywczej pieniądza oraz pokrycia tylko w znikomym stopniu kosztów budowy zaciągniętym kredytem.Postanowieniem z dnia 23 października 1991 r. Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania na podstawie art. 391 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano już znaczenie przesłanek pozytywnych z art. 221 § 1 lub 2 Prawa spółdzielczego, a więc okoliczności warunkujących powstanie tych roszczeń. Niezależnie od tego orzecznictwo sądowe posługuje się pojęciem przesłanek negatywnych, tj. okoliczności, których wystąpienie wyłącza powstanie roszczeń przewidzianych w art. 221. Okoliczności te nie są przy tym unormowane w ustawie. Alternatywy dla koncepcji przesłanek negatywnych i niepowstania roszczeń z art. 221 Prawa spółdzielczego można poszukiwać w konstrukcji nadużycia prawa. Powstaje wtedy pytanie, czy mimo spełnienia przez osobę bliską pozytywnych przesłanek ustawowych możliwa byłaby odmowa realizacji roszczeń na podstawie art. 5 k.c.Między koncepcją negatywnych przesłanek roszczenia z art. 221 oraz koncepcją nadużycia prawa dochodzenia roszczenia istnieje zasadnicza różnica. W pierwszym wypadku roszczenia z art. 221 w ogóle nie powstają, natomiast w drugim wypadku roszczenia, które z chwilą wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu w następstwie ustania stosunku członkostwa powstały i formalnie istnieją, podlegają ocenie z punktu widzenia zgodności z zasadami współżycia społecznego, mogą być uznane za bezprawne, i w związku z tym nie korzystają z ochrony. Niektóre z tzw. przesłanek negatywnych mogą być jednak interpretowane jako przejawy zastosowania konstrukcji nadużycia prawa, przy czym w związku z uchyleniem art. 4 k.c. przez ustawę z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) interpretacja taka odnosić się może tylko do art. 5 k.c. Okoliczność zaś, że w określonej sytuacji faktycznej możliwa jest odmowa realizacji roszczeń ze względu na zasady współżycia społecznego, wyłącza możliwość traktowania takiej sytuacji jako negatywnej przesłanki tych roszczeń.W ostatnich latach Sąd Najwyższy dwukrotnie rozważał problem oceny z punktu widzenia zgodności z zasadami współżycia społecznego dochodzenia roszczeń z art. 221 § 1 Prawa spółdzielczego. W wyroku z dnia 20 grudnia 1985 r. II CR 448/85 (OSNCP 1986, z. 11, poz. 185) Sąd Najwyższy stwierdził że stosowne powództwo może być oddalone na podstawie art. 5 k.c. w wypadku, gdy wielkość lokalu mieszkalnego znacznie wykracza poza potrzeby osoby ubiegającej się o członkostwo, a spółdzielnia zaproponowała mieszkanie o odpowiedniej wielkości, którego przyjęcia osoba ta odmówiła. W wyroku z dnia 28 maja 1986 r. I CR 112/86 (OSNCP 1987, z. 8, poz. 126) Sąd Najwyższy uznał, że w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem dochodzonego prawa i z zasadami współżycia społecznego pozostają roszczenia z art. 221 § 1 Prawa spółdzielczego dochodzone przez osobę przebywającą za granicą bez wymaganej przez prawo polskie zgody odpowiednich władz, jeżeli okres pozostawania tej osoby poza granicami kraju wskazuje na utrwalenie się tej sytuacji.Wyraz potrzeby stosowania przesłanek negatywnych dał natomiast Sąd Najwyższy, między innymi w wyroku z dnia 18 maja 1984 r. I CR 133/84 (OSNCP 1985, z. 2-3, poz. 33), w którym przyjął, że mimo zamieszkiwania osoby bliskiej z byłym członkiem spółdzielni roszczenie z art. 221 Prawa spółdzielczego nie powstaje, gdy członkostwo ustało w związku z tym, że członek przeniósł się do nowego mieszkania, które uzyskał dzięki pomocy z funduszy społecznych (tani kredyt). Kontynuację tego kierunku orzecznictwa stanowił wyrok z dnia 27 sierpnia 1984 r. IV CR 316/84 (OSNCP 1985, z. 4, poz. 58). Zgodnie z tymi orzeczeniami ustalenie, że członek opuszczający dotychczasowe mieszkanie uzyskuje samodzielny tytuł do lokalu (domu), obliguje do ustalenia, z jakich źródeł zaczerpnięto środki finansowe na nabycie lokalu (budowę domu). Przy analizie tych źródeł po jednej stronie znalazłby się m.in. wypadek wybudowania domu jednorodzinnego samodzielnie, ale przy wykorzystaniu taniego kredytu budowlanego (wtedy zgodnie ze wskazaną linią orzecznictwa roszczenie osoby bliskiej, pozostawionej w lokalu byłego członka, o przyjęcie w poczet członków i przydział lokalu - w ogóle by nie powstało). Po drugiej stronie znalazłaby się m. in. sytuacja, gdy były członek wybudował dom jednorodzinny wyłącznie z własnych środków (taki sposób nabycia domu nie stałby na przeszkodzie powstaniu wspomnianego roszczenia osoby bliskiej).W doktrynie pojawiły się głosy krytycznie oceniające stanowisko Sądu Najwyższego, według którego skorzystanie przez byłego członka spółdzielni z taniego kredytu budowlanego wyłącza powstanie roszczeń z art. 221 Prawa spółdzielczego. Wskazuje się w szczególności na brak podstawy prawnej dla poglądu, że uzyskanie pomocy kredytowej z funduszy społecznych (tani kredyt budowlany o charakterze socjalnym) uchyla roszczenia z art. 221 Prawa spółdzielczego. Paragraf 8 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1982 r. w sprawie zasad udzielania kredytu na cele mieszkaniowe nie rozszerza bowiem skutków niedotrzymania umowy kredytowej na spółdzielcze prawo do lokalu (uzależnienie przyznania kredytu bankowego od zrzeczenia się prawa do lokalu spółdzielczego nie zawiera innych sankcji poza natychmiastową wymagalnością spłaty udzielonego kredytu w razie niedotrzymania takiego zobowiązania). Zwraca się również uwagę, że w wielu sytuacjach faktycznych negatywna ocena z punktu widzenia zasad współżycia społecznego zachowania się osoby pozostającej w lokalu spółdzielczym, a następnie dochodzącej roszczeń z art. 221 § 1 byłaby wątpliwa, ponieważ to były członek, a nie ta osoba korzystała z taniego kredytu budowlanego.Zwężająca wykładnia art. 221 Prawa spółdzielczego, przyjmowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego, wynika niewątpliwie z faktu istnienia głębokiego deficytu mieszkań związanego z załamaniem się w latach osiemdziesiątych budownictwa mieszkaniowego, co w niektórych sytuacjach może prowadzić do powstania kolizji interesów osób dochodzących roszczeń z art. 221 Prawa spółdzielczego oraz osób oczekujących na przydziały mieszkań spółdzielczych na zasadach ogólnych. Stanowisko takie prowadzi jednak do usztywnienia procesu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych w związku z rozwojem pokoleniowym rodzin. Pozostawienie dorosłych dzieci, które założyły rodzinę, w dotychczasowym lokalu spółdzielczym jest z założenia również prawidłowe i zasługuje na aprobatę od strony norm współżycia społecznego.Nie zasługuje natomiast na aprobatę koncepcja negatywnych przesłanek roszczeń z art. 221 Prawa spółdzielczego. O powstaniu roszczenia mogą bowiem decydować okoliczności nie przewidziane w ustawie przy jednoczesnym braku delegacji ustawowej do ich uregulowania w statucie. Prowadzi to do wniosku, że podstawą oddalenia roszczenia z art. 221 Prawa spółdzielczego może być więc ewentualnie art. 5 k.c. Powoduje to konieczność wszechstronnego zbadania konkretnych okoliczności danej sprawy.Jeżeli w okolicznościach sprawy odmowa realizacji roszczenia powoda z art. 221 § 1 Prawa spółdzielczego oparta miałaby być - zgodnie z sugestią Sądu Wojewódzkiego - na zarzucie naruszenia zasad współżycia społecznego, a główną przyczyną takiej odmowy byłoby uzyskanie przez byłego członka taniego kredytu budowlanego, to należało ustalić rozmiar pomocy oraz proporcję kredytu do ogólnej wartości nakładów poniesionych na budowę domu przez byłego członka spółdzielni. Ponadto zasadę jednorazowej pomocy państwa na budownictwo mieszkaniowe należy stosować tylko wobec tej osoby, a nie wobec całej jej rodziny, w tym zwłaszcza dorosłego syna byłego członka.Według bezspornych ustaleń Sądu I instancji uzyskany przez byłego członka pozwanej spółdzielni kredyt budowlany, w wysokości 1.000.000 zł, stanowił znikomy tylko procent wydatków poniesionych na budowę domu jednorodzinnego przez powódkę. Domu, którego budowa nie została dotychczas z braku funduszy ukończona. Jednocześnie okoliczności związane z sytuacją zdrowotną powoda przemawiają za niemożnością powołania się w tym konkretnym wypadku na art. 5 k.c. jako podstawę oddalenia powództwa. Wobec spełnienia zaś przesłanek pozytywnych z art. 221 Prawa spółdzielczego uwzględnienie powództwa w stosunku do powoda uznać należy za trafne.Z powyższych względów, na podstawie art. 387 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.