II K 249/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Budzianowski.Sędziowie: K. Wagner (sprawozdawca), Z. Nyczaj.Prokurator Generalnej Prokuratury: J. Pozorski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Aleksandra O., Józefa O., Stanisława D. i Zofii K., oskarżonych z art. 1 § 1 ustawy z dnia 28 marca 1952 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 134), po rozpoznaniu założonej przez oskarżonych rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 4 maja 1960 r., na mocy art. 375, 383 pkt 2, 388 § 1 k.p.k., kwalifikując na podstawie przepisu art. 2 § 1 k.k. czyny przypisane oskarżonym z art. 45 § 1 ustawy karnej skarbowej z dnia 13 kwietnia 1960 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 123) w brzmieniu przed nowelizacją wprowadzoną przez ustawę z dnia 29 czerwca 1963 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 167)uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego w części dotyczącej kar wymierzonych oskarżonym i na podstawie powołanego artykułu skazał:1) oskarżonego Aleksandra O. za czyn przypisany w punkcie II aktu oskarżenia na 7 miesięcy aresztu i 30.000 zł grzywny, a za czyn przypisany w punkcie III aktu oskarżenia na 7 miesięcy aresztu i 20.000 zł grzywny, orzekając jako łączną karę pozbawienia wolności 7 miesięcy aresztu i przyjmując przy grzywnach dzień aresztu zastępczego za równoważnik 200 zł grzywny. Na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności zaliczył Aleksandrowi O. okres tymczasowego aresztowania od dnia 2 października 1959 r. do dnia 2 maja 1960 r., a na poczet kar grzywien zaliczył temuż oskarżonemu okres tymczasowego aresztowania od dnia 2 maja 1960 r. do dnia 26 maja 1960 r.2) oskarżonego Józefa O. za czyn przypisany w punkcie IV aktu oskarżenia na 3 miesiące aresztu z zaliczeniem okresu tymczasowego aresztowania od dnia 8 lutego 1960 r. do dnia 8 maja 1960 r. oraz na 15.000 zł grzywny przy przyjęciu jednego dnia aresztu zastępczego jako równoważnika 200 zł grzywny oraz przy zaliczeniu na poczet grzywny aresztu tymczasowego od dnia 8 maja 1960 r. do dnia 14 maja 1960 r.;3) oskarżonego Stanisława D. za czyn przypisany w punkcie V aktu oskarżenia na 2 miesiące aresztu z zaliczeniem okresu tymczasowego aresztowania od dnia 24 września 1959 r. do dnia 23 listopada 1959 r. oraz z warunkowym zawieszeniem wykonania tej kary na okres lat 3, a nadto na 20.000 zł grzywny przy przyjęciu jednego dnia aresztu zastępczego jako równoważnika 200 zł grzywny oraz z zaliczeniem na poczet grzywny okresu tymczasowego aresztowania od dnia 23 listopada 1959 r. do dnia 5 maja 1960 r.;4) oskarżoną Zofię K. za czyn przypisany w punkcie VI aktu oskarżenia na 2 miesiące aresztu z warunkowym zawieszeniem wykonania tej kary na okres lat 3 oraz na 10.000 zł grzywny przy przyjęciu jednego dnia aresztu zastępczego jako równoważnika 200 zł grzywny (...).Wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 4 maja 1960 r. zostali skazani z art. 1 § 1 ustawy karnej dewizowej z 28 marca 1952 r.:1) oskarżony Aleksander O. dwukrotnie: na 2 lata więzienia i 40.000 zł grzywny za to, że w dacie bliżej nie ustalonej w maju 1958 r., bez zezwolenia właściwych władz, kupił od Stanisława D. 350 dolarów USA za kwotę 40.000 zł, oraz na 2 lata więzienia i 20.000 zł grzywny za to, że w dacie bliżej nie ustalonej w maju 1958 r. w O., bez pozwolenia właściwych władz, kupił od Jana S. 200 dolarów USA za kwotę 22.000 zł. Jako karę łączną orzekł Sąd Wojewódzki względem Aleksandra O. 2 lata więzienia i 50.000 zł grzywny;2) oskarżony Józef O. na 2 lata więzienia i 20.000 zł grzywny za to, że w dacie bliżej nie ustalonej w czerwcu 1958 r. w B., bez zezwolenia właściwych władz, kupił od Jana S. 150 dolarów USA za kwotę 16.500 zł;3) oskarżony Stanisław D. na 2 lata więzienia z warunkowym zawieszeniem wykonania tej kary na okres lat 5 i na 20.000 zł grzywny za to, że w dacie bliżej nie ustalonej w maju 1958 r. w B., bez zezwolenia właściwych władz, sprzedał Aleksandrowi O. 350 dolarów USA za kwotę 40.000 zł;4) oskarżona Zofia K. na 2 lata więzienia z warunkowym zawieszeniem wykonania tej kary na okres lat 5 i na 10.000 zł grzywny za to, że w dacie bliżej nie ustalonej przy końcu sierpnia 1958 r., bez zezwolenia właściwych władz, sprzedała nie ustalonej bliżej osobie 200 dolarów USA za kwotę 20.000 zł.Wyrok powyższy zaskarżyli oskarżeni.Rewizja oskarżonego Aleksandra O. zarzuca obrazę przepisów proceduralnych oraz błędną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia. W szczególności rewizja kwestionuje oparcie niekorzystnych dla Aleksandra O. ustaleń wyłącznie na pomówieniu współoskarżonego Stanisława D., chociaż nie przyznawał się on w początkowej fazie śledztwa, a następnie składał wyjaśnienia w sposób najbardziej korzystny dla siebie. Zamiar Stanisława D. odcięcia się od transakcji dolarowej kosztem innych jest, zdaniem rewizji, ewidentny, czego Sąd Wojewódzki nie dostrzegł. Rewizja wskazuje dalej, że świadek A., na którego powołał się współoskarżony Stanisław D., wcale słów jego nie potwierdził.Rewizja wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i uniewinnienie oskarżonego Aleksandra O.Rewizja oskarżonego Józefa O. zarzuca Sądowi I instancji obrazę przepisów postępowania karnego i błędną ocenę okoliczności faktycznych. Rewizja kwestionuje oparcie wyroku skazującego na pomówieniu współoskarżonego Stanisława D. i na zeznania Janiny D. wywodząc, że Janina D. relacjonuje tylko wypowiedzi Jana S., które mogły nie odpowiadać prawdzie. Ta część zeznań Janiny D., która dotyczy jej własnych spostrzeżeń, zawiera sprzeczności. Tak samo chwiejne i zmienne są pomówienia Stanisława D., który początkowo wszystkiemu zaprzeczał, a następnie składał sprzeczne wyjaśnienia zwłaszcza co do czasu, w którym transakcja dewizowa miała mieć miejsce. Rewizja wyraża pogląd, że wyjaśnienia Stanisława D. są wyrazem jego postawy obronnej i dlatego nie można im dać wiary.Rewizja domaga się w konkluzji uchylenia wyroku pierwszej instancji i uniewinnienia oskarżonego Józefa O.Rewizja oskarżonego Stanisława D., ograniczona do zagadnień związanych z wymiarem kary, zarzuca rażącą niewspółmierność zastosowanej represji i zawiera wniosek o wydatne obniżenie kary. Rewizja wskazuje na zmianę przepisów prawa materialnego w związku z wejściem w życie ustawy karnej skarbowej z dnia 13 kwietnia 1960 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 123), dającej możliwość łagodniejszego potraktowania oskarżonego, powołuje się następnie na szczere przyznanie się do winy Stanisława D. oraz na jego sytuację rodzinną i finansową, uzasadniającą wnioski rewizyjne.Rewizja oskarżonej Zofii K. dotyczy również wymiaru kary i domaga się jej złagodzenia wobec rażącej surowości wyroku. Rewizja powołuje się na nową ustawę skarbową z dnia 13 kwietnia 1960 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 123) oraz na ustalenia Sądu I instancji co do niskiego poziomu intelektualnego oskarżonej i nienależytego uświadamiania sobie przez nią przestępnego charakteru swej działalności. Rewizja stwierdza, że uzyskane pieniądze oskarżona zużyła na leczenie, że od chwili transakcji minęło kilka lat i że oskarżona nie posiada środków na zapłacenie grzywny, będzie więc musiała odbyć zastępczą karę pozbawienia wolności.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd:Wywody rewizji oskarżonych Aleksandra i Józefa O. niezasadnie kwestionują prawidłowe ustalenie Sądu Wojewódzkiego dotyczące przypisania oskarżonym czynów, które wypełniają dyspozycje przestępstw dewizowych. Wyjaśnienia oskarżonego Stanisława D. były jednolite w śledztwie i na rozprawie z wyjątkiem protokołu pierwszego przesłuchania, co nie uzasadnia jeszcze uznania pomówienia za niewiarygodne. Pomówienie to wiąże się z innymi dowodami, takimi jak list od Jana S. dołączony do sprawy, jak zeznania świadka Janiny D., która zrelacjonowała, że Jan S. opowiadał jej, iż "u obu O. wymienił dolary, oraz że po bytności u oskarżonego Józefa O. mówił, iż u Józefa O. wymienił dolary. Dalszymi dowodami potwierdzającymi prawidłowość pomówienia Stanisława D. jest przyznany przez Aleksandra O. fakt przybycia do jego mieszkania Jana S. oraz fakt późniejszej bytności jego (Aleksandra O.) na zabawie w B. u Jana S. Z zeznań świadka Celiny T. wynika też, że na tej zabawie Jan S. i Stanisław D. załatwiali jakąś transakcję dolarową, gdyż dolary Stanisława D. przejął Jan S. i razem wyszli z zabawy. Nie można też podzielić poglądu rewizji, że Stanisław D. składał wyjaśnienia w sposób najkorzystniejszy dla siebie, gdyż w rezultacie tych wyjaśnień zasiadł on na ławie oskarżonych. Zeznania świadka A. nie były stanowcze: stwierdziła ona w swej końcowej wypowiedzi, że wychodziła z domu po mleko i że w tym czasie mogli do jej domu przyjść Jan S., Józef O. i Stanisław D.W rezultacie powyższych rozważań Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do zakwestionowania dokonanej przez I instancję oceny dowodów, która nie wykracza poza ramy art. 9 k.p.k. Należy tylko w tym miejscu zauważyć, że fragment uzasadnienia wyroku dotyczący przypisania przestępstwa dewizowego Stanisławowi D. na tej podstawie, że przyjął on darowiznę od Jana S., a następnie zezwolił Janowi S. na wymianę dolarów u Aleksandra O. - nie jest trafny. Stanisław D. nie był oskarżony o przyjęcie darowizny i nie mógł być o to oskarżony, gdyż na przyjęcie czystej darowizny zezwolenie dewizowe nie jest potrzebne (vide rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 9 listopada 1958 r. - Monitor Polski Nr 89, poz. 497). Jan S. nie potrzebował też zezwolenia Stanisława D. na wymianę dolarów; zezwolenie takie, pozbawione cech pomocnictwa czy podżegania, nie mogłoby rodzić odpowiedzialności karnej.Pomimo jednak wadliwości uzasadnienia, przypisanie oskarżonemu Stanisławowi D. sprzedaży 350 dolarów Aleksandrowi O. było trafne, gdyż sam Stanisław D. wyjaśnił, że dolary wręczył Józefowi O. i odebrał od niego równowartość w złotych. Pomiędzy przestępstwami przypisanymi oskarżonym a wyrokiem Sądu Najwyższego upłynął długi okres, w którym dwukrotnie uległo zmianie obowiązujące prawo materialne: pierwszy raz 30 czerwca 1960 r. w chwili wejścia w życie ustawy karnej skarbowej z dnia 13 kwietnia 1960 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 123) i drugi raz w chwili wejścia w życie ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 167) o zmianie ustawy karnej skarbowej.Rozważając zagadnienie, który z trzech obowiązujących przepisów prawa materialnego powinien znaleźć zastosowanie do oskarżonych, Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że spośród trzech możliwości należy wybrać przepis najwzględniejszy, czyli ustawę karną skarbową z dnia 13 kwietnia 1960 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 123) w brzmieniu przed nowelizacją. Aczkolwiek przepis art. 2 § 1 k.k. sformułowany jest w sposób alternatywny, to jednak z takiego sformułowania można wyciągnąć tylko ten wniosek, że ustawodawca nie liczył się z dwukrotną zmianą obowiązujących przepisów w krótkim stosunkowo okresie, dzielącym zwykle popełnienie przestępstwa od zapadnięcia prawomocnego wyroku. Skoro zasadą art. 2 § 1 k.k. jest to, żeby sprawca nic na zmianie ustawodawstwa nie stracił, uzyskał zaś wszelkie korzyści, jakie dlań z tej zmiany wypływały - to nie byłoby zgodne z tą zasadą przyjęcie, że oskarżony ma ponieść niekorzystne konsekwencje dlatego, iż nie był sądzony w okresie obowiązywania względniejszej ustawy pośredniej.Stanowiąc o wymiarze kary na podstawie przepisów cytowanych w sentencji wyroku, Sąd Najwyższy miał na uwadze to, że w sprawie występują dwie różne grupy sprawców, które muszą być odrębnie traktowane. Aleksander O. i Józef O. kupowali dolary w celach spekulacyjnych albo dla lokaty pieniędzy, natomiast Stanisław D. i Zofia K., po otrzymaniu dolarowego prezentu od dziadka ze Stanów Zjednoczonych, chcieli wymienić dolary na złote.Oskarżony Aleksander O. był już karany za przestępstwo dewizowe, należało jednak uwzględnić jego bardzo ciężki stan zdrowia i wiek starczy 79 lat. Dalszą przesłankę określającą wymiar kary aresztu i grzywny była wartość zagranicznych środków płatniczych będących przedmiotem poszczególnych inkryminowanych transakcji.Orzeczone kary wynikają z powyższych rozważań.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.