II PR 139/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: S. Graban, S. Rejman (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa małoletniej Grażyny A. i Jadwigi A. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Robót Drogowych i Wodno-Kanalizacyjnych w O. o odszkodowanie, na skutek rewizji powódki Grażyny A. od wyroku Sądu Powiatowego w Opolu z dnia 8 listopada 1965 r.,zmienił zaskarżony wyrok w pkt III, IV i V w ten sposób, że zasądził od Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Robót Drogowych i Wodno-Kanalizacyjnych w O. na rzecz Grażyny A. 20.000 zł z 8% od dnia 19.VI.1965 r.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy wyrokiem końcowym zasądził od pozwanego Przedsiębiorstwa na rzecz Jadwigi A. 15.000 zł z odsetkami, a w pozostałej części jej powództwo i w całości powództwo Grażyny A. oddalił. Koszty zastępstwa zostały między stronami zniesione, a nie uiszczonymi opłatami od pozwu obciążono: stronę pozwaną w kwocie 1.328 zł, powódkę zaś w kwocie 1.300 zł.Rozstrzygnięcie to opiera się na następujących ustaleniach i wnioskach.Jan A., który był mężem Jadwigi a ojcem Grażyny A., uległ w dniu 12 sierpnia 1964 r. śmiertelnemu wypadkowi przy pracy. Odpowiedzialność materialną za skutki tego wypadku ponosi wyłącznie pozwane Przedsiębiorstwo, które naruszyło obowiązki wynikające z przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia pracowników (art. 24 dekr. o p.z.e. oraz art. 162 § 1 i 166 k.z.). Wdowie należy się odszkodowanie w kwocie 25.000 zł, a ponieważ wyrokiem częściowym uwzględniono powództwo do wysokości 10.000 zł, należało jej wobec tego zasądzić jeszcze 15.000 zł.Sąd Powiatowy nie znalazł natomiast podstaw do uwzględnienia żądania małoletniej Grażyny A. zasądzenia na jej rzecz zadośćuczynienia za krzywdę moralną. Powódka urodziła się już po śmierci ojca i otrzymuje z ZUS-u rentą w wysokości 870 zł miesięcznie, co w całości zaspokaja jej potrzeby, jeśli się weźmie pod uwagę, że zmarły, zarabiając około 1.900 zł, nie mógł przeznaczać na jej utrzymanie większej kwoty. Ciężar zaś wychowania dziecka i tak w przeważającej części spoczywałby na matce, tej opieki zaś nie będzie ono w przyszłości pozbawione. Wychodząc z tych samych założeń, Sąd Powiatowy oddalił także roszczenie małoletniej powódki o rentę wyrównawczą.Wyrok ten zaskarżyła tylko powódka Grażyna A., i to jedynie w części oddalającej powództwo o 20.000 zł z tytułu zadośćuczynienia i orzekającej o kosztach procesu. Skarżąca zarzuca Sądowi Powiatowemu naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 166 k.z.Sąd Wojewódzki w Opolu postanowił odroczyć rozprawą i na mocy art. 351 k.p.c. przedstawić Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne.1. "Czy urodzonemu po śmierci ojca, zmarłego wskutek wypadku przy pracy, dziecku, którego roszczenia alimentacyjne są w pełni zaspokojone rentą sierocą wypłacaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, należy przyznać na podstawie przepisów art. 166 k.z. zadośćuczynienie za krzywdę moralną spowodowaną śmiercią ojca?"2. "W razie twierdzącej odpowiedzi - jakie kryteria powinny decydować przy ustaleniu wysokości zadośćuczynienia?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Skarżąca urodziła się dnia 27.XI.1964 r. Od dnia wejścia w życie kodeksu cywilnego zdolność prawną ocenia się według tego kodeksu (art. XXVII § 1 przep. wpr. k.c.). W myśl zaś art. 8 k.c. każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. Posiada ją jednak również dziecko poczęte, co wynika z przepisów prawa spadkowego i rodzinnego (art. 5 § 2 pr. spadk. - art. 927 § 2 k.c.; art. 45 kod. rodz. - art. 75 k.r.o.).Wprawdzie kodeks zobowiązań nie zawiera w tej materii wyraźnego przepisu, ale nie wypływa stąd jako jedynie logiczny wniosek, że w stosunkach obligacyjnych dziecko poczęte nie może być podmiotem. Przeciwnie, nawet prawidłowa wykładnia prawa, zgodna z duchem humanizmu, nakazuje przyjąć, że dziecko poczęte, jeżeli urodzi się żywe, musi być traktowane z punktu widzenia prawa na równi z dzieckiem już urodzonym, jeżeli sfery ich uprawnień są zbieżne ze sobą. Jedną z takich sytuacji jest czyn niedozwolony, który pozbawił dziecko już poczęte, a jeszcze nie urodzone ojca. Wykładnia, która by zmierzała do pozbawienia tego dziecka roszczeń, jakie przysługują jego rodzeństwu, tylko dlatego, że w momencie zdarzenia, które uzasadnia roszczenie, wprawdzie było już ono poczęte, ale jeszcze nie urodzone - nie mogłaby być uznana za trafną.W tym zakresie Sąd Wojewódzki nie miał zresztą - i słusznie - poważniejszych wątpliwości. Trudności interpretacyjne przy stosowaniu art. 166 k.z. nasunęły się natomiast Sądowi Wojewódzkiemu na tle uchwały Całej Izby Cywilnej SN I CO 37/56 z dnia 29.I.1957 r. (OSN z 1958 r., poz. 2), która stanowi, że "żądanie zadośćuczynienia za krzywdę moralną na podstawie art. 166 k.z. nie może być uwzględnione, gdy krzywda ta polega wyłącznie na cierpieniu z powodu utraty osoby najbliższej, nie łączy się natomiast z pogorszeniem sytuacji życiowej uprawnionego".Sentencja tej uchwały nie może być rozważona w oderwaniu od jej uzasadnienia. Z tego zaś jednoznacznie wynika, że nie można stosować takiej wykładni, która - praktycznie rzecz ujmując - prowadziłaby do uchylenia art. 166 k.z. stanowiącego, że "w razie śmierci poszkodowanego (...) sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego (...) stosowną sumę pieniężną jako zadośćuczynienie za doznaną przez nich krzywdę moralną". Ewidentne jest i dlatego nie wymaga dowodu, że doniosłe zmiany w położeniu małoletnich dzieci zaczną się w razie śmierci któregoś z rodziców, jeżeli zmarły rzeczywiście je utrzymywał i dbał o ich rozwój. Nie da się nigdy z góry wyłączyć, że w razie potrzeby zwiększyłby on swoje wysiłki dla pełniejszego zabezpieczenia stale wzrastających potrzeb dzieci. Dlatego też przyznanie zadośćuczynienia małoletniemu dziecku, które pozostawało na utrzymaniu ojca lub które pozostałoby na jego utrzymaniu, gdyby dożył on dnia jego urodzin, jest uzasadnione w świetle art. 166 k.z.Nie można też podzielić wątpliwości Sądu Wojewódzkiego, że taka wykładnia art. 166 k.z., do której zresztą się on przychyla, mogłaby być sprzeczna z obowiązkiem sądu zapewnienia należytej ochrony własności społecznej. Art. 4 k.p.c. nie może być tak rozumiany, aby miał on uszczuplać prawa podmiotowe osoby fizycznej na korzyść jednostki gospodarki uspołecznionej. Próba takiej interpretacji przepisów - jako sprzeczna z podstawową zasadą praworządności - musi być odrzucona.Przy ustaleniu wysokości zadośćuczynienia dla dziecka, które w chwili śmierci ojca było już poczęte, a następnie urodziło się żywe, należy stosować analogiczne kryteria jak przy zasądzeniu odszkodowania dla dzieci, które w chwili śmierci ojca były w wieku przedszkolnym. Ich bowiem sytuacja życiowa jest z reguły taka sama. Wysokość zaś zadośćuczynienia będzie zależna od dokonanej przez sąd oceny okoliczności każdej konkretnej sprawy.Sąd Wojewódzki w rozpoznawanej sprawie zajął stanowisko, że słuszne roszczenie wdowy z art. 166 k.z. zamyka się w kwocie przeszło 20.000 zł, czego strona pozwana nie kwestionowała. W zbliżonej wysokości należy się też zadośćuczynienie dziecku, które przez całe życie pozbawione będzie ojca.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku (art. 390 § 1 k.p.c.).