II PR 159/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Tyszka, A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Franciszka I. przeciwko Przedsiębiorstwu Montażu Elektrycznego "E" w K. oraz Przedsiębiorstwu Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych w W. o odszkodowanie, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 11 listopada 1968 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej roszczenie o 31.154 zł z tytułu różnicy zarobków i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneFranciszek I. w pozwie z dnia 4.V.1964 r. wnosił o zasądzenie od pozwanego Przedsiębiorstwa Montażu Elektrycznego w K. kwotę 70.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę z powodu uszkodzenia ciała w wyniku wypadku drogowego w dniu 30.XI.1964 r. oraz renty uzupełniającej tytułem wyrównania utraconych zarobków w okresie od 1.XII.1964 r. do 30.IV.1968 r., jak również ustalenia odpowiedzialności pozwanego za dalszą szkodę, mogącą powstać w przyszłości w związku z wypadkiem z dnia 30.XI.1964 r.Pozwane Przedsiębiorstwo, nie zaprzeczając, że powód jako pracownik w czasie jazdy służbowej samochodem pozwanego w dniu 30.XI.1964 r. uległ wypadkowi drogowemu, wniosło o oddalenie powództwa, ponieważ zdaniem tegoż pozwanego za zderzenie samochodów ponosi winę kierowca samochodu należącego do Przedsiębiorstwa Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych w W., który najechał na samochód należący do "E". W związku z tym pozwany wnosił o wezwanie do sprawy w charakterze pozwanego Przedsiębiorstwa Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych w W., jak również o zawiadomienie o sporze PZU w K., w którym pozwany był ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej.Sąd wezwał Przedsiębiorstwo Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych do wzięcia udziału w sprawie, Przedsiębiorstwo to jednak nie uznało żądań powództwa twierdząc, że w żadnej mierze nie przyczyniło się do powstania wypadku. Państwowy Zakład Ubezpieczeń przystąpił do procesu w charakterze interwenienta ubocznego po stronie pozwanej "E" i przyłączył się do wniosków procesowych tego Przedsiębiorstwa.Sąd Wojewódzki po przeprowadzeniu postępowania dowodowego uwzględnił częściowo powództwo i1) zasądził od obu biorących udział w procesie Przedsiębiorstw solidarnie na rzecz powoda 23.183 zł z 8% od 4.V.1966 r.;2) ustalił, że oba pozwane Przedsiębiorstwa solidarnie ponosić będą odpowiedzialność za mogące powstać w przyszłości skutki wypadku, jakiemu uległ powód w dniu 30.XI.1964 r.;3) w pozostałej części powództwo oddalił;4) zniósł wzajemnie koszty procesu między stronami;5) nakazał ściągnięcie od pozwanych solidarnie na rzecz Skarbu Państwa kwoty 5.990 zł tytułem nie uiszczonych opłat sądowych, z tym uzupełnieniem, że 4.354 zł mogą potrącić powodowi z przyznanego mu roszczenia.Rozstrzygnięcie to Sąd Wojewódzki oparł na następujących ustaleniach i wnioskach.Bezsporny między stronami jest fakt, że w dniu 30.XI.1964 r. na szosie w m. S. pow. Z. doszło do zderzenia samochodu osobowego marki "Warszawa", należącego do Przedsiębiorstwa Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych, z samochodem ciężarowym marki "Żuk" Przedsiębiorstwa "E." i że w wyniku tego zderzenia doznał obrażeń ciała jadący samochodem "Żuk" pracownik "E", powód Franciszek I. W ocenie Sądu Wojewódzkiego winę i odpowiedzialność za skutki doznanego przez powoda uszkodzenia ciała ponoszą obydwa Przedsiębiorstwa, a to na zasadzie art. 134 i 145 k.z. W wypadku powód doznał ogólnych potłuczeń rany ciętej w okolicy czołowej, rany szarpanej podbródka, rany tłuczonej obu podudzi po stronie przedniej, przy czym w związku z tymi obrażeniami przebywał w szpitalu do 22.XII.1964 r. Od lipca 1965 r. powód leczył się neurologicznie do 11.VIII.1966 r. w Poradni Obwodowej III w W. W okresie od 5.XII.1965 r. do 29.VIII.1966 r. powód kilkakrotnie zgłaszał się do Przychodni Specjalistycznej - Poradni Zdrowia Psychicznego w W., gdzie skarżył się na bóle głowy, pobudliwość psychoruchową, drżenie kończyn i obniżoną pamięć. W związku z tym był on leczony farmakologicznie przez tę Przychodnię. W 1966 r. ZUS decyzją z 30.XI.1966 r. odmówił jego żądaniu, ponieważ KIZ uznała powoda za całkowicie zdolnego do pracy i nie zaliczyła go do żadnej grupy inwalidów. Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych w W. w dniu 15.III.1967 r. decyzję ZUS-u zatwierdził, przy czym Sąd ten poddał powoda badaniom przez biegłych neurologów, którzy stwierdzili u powoda objawy nerwicy po urazie głowy z nadmierną pobudliwością, ograniczającą nieznacznie tylko zdolność do wykonywania zatrudnienia i nie stanowią podstawy do uznania jakiegokolwiek inwalidztwa.Rewizję powoda od tego wyroku Trybunał Ub. Społecznych oddalił. W okresie leczenia, tj. od dnia 25.III.1965 r., powód pobrał zasiłek w kwocie 8.345,20 zł, a od P.Z.U. otrzymał odszkodowanie w kwocie 16.800 zł.Przeciętne zarobki netto powoda wynosiły przed wypadkiem 3.477 zł miesięcznie. Mając na uwadze rozmiar doznanego uszkodzenia ciała, okres leczenia oraz doznane przez powoda zeszpecenie twarzy (blizny na czole i podbródku) oraz uwzględniając wypłacone przez PZU odszkodowanie, Sąd Wojewódzki uznał, że stosownym zadośćuczynieniem (art. 165 k.z.) dla niego będzie kwota 18.200 zł. Ponadto Sąd zasądził na jego rzecz solidarnie od obu Przedsiębiorstw 4.983 zł tytułem utraconych przez niego zarobków w okresie trwania choroby, tzn. do 25.III.1965 r. Żądanie wyższego zadośćuczynienia, jak również żądanie zapłaty 67.753 zł tytułem różnicy w zarobkach po wypadku i za czas od 1.IV.1965 r. do 30.IV.1968 r. Sąd Wojewódzki oddalił, jako bezzasadne.Skoro powód nie został zaliczony przez Komisję Lekarską do Spraw Inwalidztwa do żadnej grupy inwalidzkiej, a biegli w postępowaniu rentowym orzekli, że jest on zdolny do wykonywania pracy w normalnych warunkach i w pełnym wymiarze godzin, to zdaniem Sądu Wojewódzkiego brak jest podstaw do przyjęcia, że powód po wypadku osiąga niższe zarobki od zarobków przed wypadkiem w związku z ograniczoną zdolnością do pracy na skutek doznanych w wypadku z 30.XI.1964 r. obrażeń. Rozstrzygnięcie swe oparł Sąd Wojewódzki co do zasady roszczenia na art. 24 dekretu o p.z.e. w stosunku do "E", a na art. 153 § 1 i 145 k.z. w stosunku do Przedsiębiorstwa Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych oraz co do wysokości - na przepisach art. 157 § 1 i 165 § 1 k.z.W rewizji od tego wyroku pełnomocnik powoda, zarzucając naruszenie prawa materialnego (art. 161 k.z.), niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz inne uchybienia procesowe, które wpłynęły na wynik sprawy (art. 278 § 1 i 326 k.p.c.), wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej roszczenie o kwotę 31.154 zł z % oraz orzekającej o kosztach i opłatach sądowych i o przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji z uwzględnieniem kosztów postępowania za instancję rewizyjną.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Oddalając powództwo o rentę Sąd Wojewódzki wyszedł z założenia, że wskutek wypadku w dniu 30.XI.1964 r. i doznanych w nim obrażeń powód nie doznał szkody, której wyrównania mógłby się domagać na podstawie art. 161 § 2 k.z. Jakkolwiek Sąd nie powołał wyraźnie w uzasadnieniu tego przepisu, to jednak stanowisko to wynika z przesłanek powołanych w zaskarżonym wyroku, a mianowicie z tego, że brak podstaw do przyjęcia, iż nieco niższe zarobki powoda po wypadku pozostają w ścisłym związku z ograniczoną zdolnością do pracy wskutek doznanych w dniu 30.XI.1964 r. obrażeń.Rewizja zasadnie kwestionuje powyższe stanowisko i słusznie zarzuca, że sprawa skutek uchybienia art. 316 § 1 k.p.c. nie została dostatecznie wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia.Jak wynika z historii choroby w Poradni Zdrowia Psychicznego z 27.XI.1965 r., rozpoznano klinicznie u powoda neurastenię pourazową - cerebrastenię pourazową. Nie można odmówić racji powodowi, że tego rodzaju schorzenie, jeśli nadal ono istnieje, ograniczało jego zdolności do pracy w charakterze elektryka-montera, z reguły zatrudnionego przy pracach na wysokościach. Pozostaje to w związku z jego twierdzeniem, że schorzenie to spowodowało znaczne obniżenie jego zarobków po wypadku. Z dowodów dokumentalnych w sprawie wynika, że przed wypadkiem zarobek jego wynosił netto 3.508 zł miesięcznie czy też, jak ustala Sąd w wyroku, 3.477 zł, natomiast po wypadku zarobek miesięczny netto oscylował w granicach 2.635 zł. Różnica wynosi więc przeszło 800 zł w stosunku miesięcznym. W świetle tych dowodów trudno uznać za niewadliwy wniosek Sądu, że powód po wypadku osiąga "jedynie" nieco niższe zarobki. Zarzut sprzeczności ustalenia w tym zakresie z materiałem sprawy jest usprawiedliwiony. Mając zaś na uwadze, że również w postępowaniu rentowym biegli neurolodzy stwierdzili u powoda objawy nerwicy pourazowej, ograniczającej nieznacznie zdolność wykonywania zatrudnienia, zachodziła więc konieczność sprawdzenia i wyjaśnienia twierdzenia powoda, czy istotnie ewidentna różnica w wysokości tego zarobków spowodowana została nerwicą po urazie głowy w wypadku z dnia 30.XI.1964 r.Wyjaśnienie tej okoliczności wymagało posiadania wiadomości specjalnych, w związku z czym nasuwała się konieczność zasięgnięcia w tym względzie opinii biegłych lekarzy. Zasadnie podnosi skarżący, że jeśli Sąd Wojewódzki miał wątpliwości, czy istotnie powód ze względu na nerwicę pourazową (jako następstwo wypadku) nie może osiągać zarobków w wysokości sprzed wypadku, to powinien był - nawet z urzędu - dopuścić dowód z ekspertyzy lekarskiej i wyjaśnić przyczyny zmniejszonych po wypadku zarobków powoda. Gdyby bowiem twierdzenia powoda okazały się prawdziwe, tj. gdyby schorzenie pozostające w związku z wypadkiem wpływało na częściowe nawet ograniczenie jego zdolności zarobkowej lub na zmniejszenie widoków powodzenia na przyszłość, to żądanie wyrównania związanej z tym szkody przez zasądzenie odpowiedniej renty nie mogłoby być uznane za bezzasadne w świetle art. 161 § 2 k.z. (art. 444 § 2 k.c.). Istotną bowiem przesłanką warunkującą przyznanie poszkodowanemu odpowiedniej renty uzupełniającej z art. 161 § 2 k.z. (art. 444 § 2 k.c.) jest jedynie wykazanie szkody polegającej na utracie w całości lub części zdolności do pracy zarobkowej lub na zmniejszeniu widoków powodzenia w przyszłości, i to bez względu na to, czy szkoda ta może być oceniania jako znaczna czy też niewielka. Rozmiar szkody będzie wpływał tylko na wysokość ewentualnej renty, która powinna być odpowiednia.W świetle tej wykładni bez istotnego znaczenia pozostaje powoływana w wyroku okoliczność, że wniosek powoda o rentę inwalidzką nie został w postępowaniu rentowym uwzględniony oraz że w tymże postępowaniu nie zaliczono powoda do żadnej z grup inwalidzkich. Dla możności bowiem żądania renty z art. 161 § 2 k.z. nie jest wymagane stwierdzenie inwalidztwa którejkolwiek grupy w rozumieniu przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, gdyż wystarczy stwierdzenie istnienia szkody majątkowej w znaczeniu wyżej przytoczonym.Nadmienić nadto należy, że orzeczenia organów rentowych w zakresie inwalidztwa powypadkowego nie wiążą sądu powszechnego i że nawet stwierdzenie przez komisję lekarską do spraw inwalidztwa (KIZ) braku podstaw do zaliczenia pracownika do którejkolwiek grupy inwalidzkiej nie przesądza o tym, że może on być inwalidą z wypadku w zatrudnieniu w stopniu niższym od wymaganego dla uznania go za inwalidę III grupy. Dotyczy to wszystkich wypadków, gdy utrata zdolności do pracy zarobkowej jest niższa niż 45%, co jednak nie usprawiedliwia wniosku, że wówczas szkoda w rozumieniu art. 161 § 2 k.z. nie istnieje i że roszczenie o jej wyrównanie przez rentę jest nieuzasadnione. Należy wreszcie mieć na uwadze, że Komisja Lekarska PZU stwierdziła u powoda w związku z wypadkiem 56% trwałego inwalidztwa.Bez wyjaśnienia przyczyn zmniejszenia zarobków powoda po wypadku oraz bez należytego rozważenia przytoczonych wyżej okoliczności Sąd Wojewódzki nie mógł dokonać kwestionowanego w rewizji ustalenia i tym samym przyjąć, że ograniczona zdolność do pracy powoda na skutek doznanych w wypadku obrażeń nie spowodowała dla niego szkody podlegającej wyrównaniu z mocy art. 161 § 2 k.z.Skoro istotne w sprawie ustalenia nie są wynikiem wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych i rozważenia zebranego materiału, to wyrok w zaskarżonej części nie mógł być utrzymany w mocy (art. 388 § 1 k.p.c.).