II PR 36/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski (sprawozdawca). Sędziowie: M. Piekarski, H. Gorazdowski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 10 października 1962 r. sprawy z powództwa Stanisława W. przeciwko Zakładom Wytwórczym Aparatury Precyzyjnej w Z. o odszkodowanie, na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 25 stycznia 1962 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWedług zgodnych twierdzeń stron powód był pracownikiem pozwanych Zakładów i w czasie pracy został pobity rurą metalową przez pracownika tych Zakładów, P., mimo że powód nie dał podstaw do takiego potraktowania go. Okazało się następnie, że P. cierpi na zaburzenia psychiczne. W związku z powyższym wypadkiem powód wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanych Zakładów kwoty 120.000 zł oraz renty miesięcznej po 816 zł twierdząc, że na skutek pobicia stał się niezdolny do pracy, został uznany inwalidą II grupy i pobiera rentę wypadkową w kwocie 1.284 zł.Pozwane Zakłady wnosiły o oddalenie powództwa, twierdząc, że nie dopuściły się naruszenia przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia pracowników, wobec czego brak jest podstaw z art. 24 dekretu o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin do odpowiedzialności za szkodę.Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanych Zakładów na rzecz powoda kwotę 20.000 zł, rentę miesięczną 800 zł od 12.V.1961 r. z odsetkami i zniósł wzajemnie koszty procesu.W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki przytoczył, że wprawdzie pozwane Zakłady nie dopuściły się naruszenia przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia pracowników, jednakże odpowiedzialność ich za szkodę wynikłą z tego wypadku opiera się na przepisie art. 5 ustawy z 15.XI.1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych, ponieważ z działalności ich pracownika (P) powód doznał uszkodzenia ciała, a za naprawieniem szkody przemawiają względy słuszności, gdyż powód utracił zdolność do pracy i znajduje się w ciężkim położeniu materialnym. Wprawdzie P. nie był funkcjonariuszem administracji państwowej, jednakże z mocy art. 2 cyt. ustawy funkcjonariuszami państwowymi w rozumieniu tej ustawy są także pracownicy gospodarki państwowej, nie wyłączając przedsiębiorstw państwowych, a takim pracownikiem był P., który wyrządził powodowi szkodę w czasie pełnienia swych obowiązków portiera. Wysokość przyznanego zadośćuczynienia Sąd Wojewódzki uzasadnił rozmiarem cierpień w czasie leczenia i dalszymi następstwami po wypadku, jak stałe bóle, drżenie rąk, niemożność pracy we własnymi zawodzie i w wysokim stopniu ograniczona możliwość pracy innej. Sąd Wojewódzki ustalił, że zarobki powoda przed wypadkiem wynosiły przeciętnie 3.091 zł, a renta wypadkowa otrzymywana przez powoda wynosi 1.284 zł. Sąd Wojewódzki przyznał więc powodowi tylko część różnicy przyjmując, że pracując dorywczo, będzie mógł uzupełnić swe dochody.Pozwane Zakłady zaskarżyły powyższy wyrok rewizją, zarzucając naruszenie art. 5 i 7 ustawy z dnia 15.XI.1956 r. (Dz. U. Nr 54, poz. 243) oraz art. 24 dekretu z dnia 25.VI.1954 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 200) i wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa oraz przyznanie od powoda na rzecz pozwanych Zakładów zwrotu kosztów procesu w obu instancjach.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki jako podstawę odpowiedzialności przyjął przepis art. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych. Należy więc przede wszystkim rozważyć, czy stan faktyczny sprawy uzasadnia zastosowanie cytowanej ustawy.Pozwane Zakłady zarzucają, że przepis art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. wyłącza możność zastosowania tej ustawy, a w szczególności jej art. 5, gdyż w myśl art. 7 przepisów powołanej ustawy nie stosuje się do odpowiedzialności Państwa unormowanej w przepisach szczególnych. Takim przepisem szczególnym jest w tym wypadku przepis art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, który normuje odpowiedzialność uspołecznionych zakładów pracy za szkody wynikłe z wypadków przy pracy.Zagadnienie, co podpada pod pojęcie "przepisów szczególnych" w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r., było już przedmiotem rozważań zarówno w literaturze, jak i w orzecznictwie sądów, zwłaszcza w stosunku do aktów ustawodawczych dotyczących zaopatrzenia emerytalnego wojskowych i inwalidów wojskowych i wojennych. Spory na tym tle rozstrzygnęła uchwała Całej Izby Cywilnej z dnia 14 stycznia 1960 r. (OSN 1961, poz. 1 i OSPiKA 1961, poz. 1), w myśl której przepisy dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin oraz przepisy ustawy z dnia 13 grudnia 1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i nadterminowych i ich rodzin nie są przepisami szczególnymi w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. i nie wyłączają stosowania art. l-6 tej ustawy do osób uprawnionych do świadczeń na podstawie cytowanych wyżej przepisów. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w zasadzie o tym, czy pewna norma prawna w stosunku do innych jest przepisem szczególnym, można mówić wówczas, gdy co najmniej dwie normy w swych hipotezach zawierają wszystkie elementy stanu faktycznego, o jaki chodzi, i wówczas za szczególną należy uznać normę, której hipoteza jest węższa. Stosując tę zasadę do przepisów art. l-6 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w stosunku do nich normą szczególną mogą być przepisy, które regulują odpowiedzialność Państwa a) za niektóre szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych, albo b) za niektóre szkody wyrządzone przez niektórych funkcjonariuszy. Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że takiego stosunku nie można się dopatrzyć między przepisami art. l-6 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. a przepisami o zaopatrzeniu inwalidzkim.Argumentację uzasadnienia uchwały Całej Izby można sprowadzić do tego, że przepisy ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. mówią o odpowiedzialności Państwa za szkody, a wspomniane przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym nakładają na Państwo obowiązek pewnych świadczeń z innego tytułu. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu cytowanej uchwały przeciwstawił wspomnianym przepisom o zaopatrzeniu wojskowych przykładowo przepisy nie obowiązującego już rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 lipca 1946 r. o zaopatrzeniu emerytalnym i odszkodowaniu za nieszczęśliwe wypadki pracowników przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe oraz art. 24-26 dekretu z dnia 25 czerwca o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin jako takie przepisy, które normują, między innymi odpowiedzialność za szkody.Aby jednak uznać przepis art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. za przepis szczególny w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r., trzeba rozważyć, czy hipoteza art. 24 dekretu zawiera wszystkie elementy hipotezy art. l-6 ustawy z 15 listopada 1956 r. Te elementy - to: 1) odpowiedzialność za szkodę, 2) obciążenie odpowiedzialności Państwa, 3) wyrządzenie szkody przez funkcjonariusza państwowego.Pierwszy z tych elementów, jak już wyżej powiedziano, zachodzi. Należy więc rozważyć, czy istnieją dwa pozostałe. Według art. 2 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. funkcjonariuszami państwowymi w rozumieniu tej ustawy są także pracownicy gospodarki państwowej, nie wyłączając przedsiębiorstw państwowych, a zatem także trzeci element zachodzi w stanie faktycznym obu porównywanych norm. Wątpliwości mogą nasuwać się co do elementu wymienionego wyżej pod 2, a więc czy obie porównywane normy dotyczą odpowiedzialności tego samego podmiotu? Ustawa z dnia 15 listopada 1956 r. mówi o odpowiedzialności Państwa, a art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o odpowiedzialności uspołecznionego zakładu pracy. Może tu chodzić zarówno o Państwo (jednostki administracji państwowej), jak i o przedsiębiorstwo państwowe i wreszcie także o spółdzielnie.W tym zakresie, w jakim przepis art. 24 ustawy z dnia 25 czerwca 1956 r. dotyczy odpowiedzialności Państwa, przepis ten spełnia warunek wszystkich trzech wyżej omawianych elementów i dlatego byłby przepisem szczególnym w rozumieniu art. 7 ustawy z 15 listopada 1956 r., ponieważ zwęża odpowiedzialność do ograniczonego rodzaju szkody. Spełnia więc jeden ze wskazanych przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu cytowanej uchwały warunków, a mianowicie dotyczy odpowiedzialności Państwa "za niektóre szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów". Ale w niniejszej sprawie chodzi o odpowiedzialność przedsiębiorstwa państwowego, a więc innego podmiotu niż Państwo w ścisłym tego słowa znaczeniu, przepisy zaś art. l-6 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. mówią o odpowiedzialności Państwa. Jednakże z mocy art. 2 tej ustawy, przez funkcjonariusza państwowego należy rozumieć także pracownika przedsiębiorstwa państwowego, co może prowadzić do wniosku, że Państwo odpowiada również za szkody, wyrządzone przez tych ostatnich pracowników, ze środków budżetowych. Ale przepis art. 8 cyt. ustawy mówi wyraźnie, że jeżeli szkoda została wyrządzona przez pracownika przedsiębiorstwa państwowego lub innej organizacji posiadającej odrębną osobowość prawną, to odpowiedzialność unormowaną w artykułach poprzedzających ponosi ta organizacja. Tak więc ustawa z 15 listopada 1956 r. wkłada obowiązek odszkodowania również na przedsiębiorstwa państwowe lub inne organizacje państwowe posiadające odrębną osobowość prawną.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że przepis art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin w tym zakresie, w jakim dotyczy odpowiedzialności Państwa, przedsiębiorstwa państwowego lub innej organizacji państwowej posiadającej odrębną osobowość prawną - jest przepisem szczególnym w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych i wyłącza zastosowanie art. l-6 tej ustawy w zakresie unormowanym tym przepisem.Szczególny charakter przepisu art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. polega na tym, że dotyczy on odpowiedzialności za szkody wynikające z wypadku w zatrudnieniu, nie dotyczy natomiast odpowiedzialności za inne szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych.Uzasadniony jest więc zarzut naruszenia przez Sąd Wojewódzki prawa materialnego, a mianowicie art. 7 cyt. ustawy z dnia 15 listopada 1956 r., przez zastosowanie w niniejszej sprawie art. 5 tej ustawy.Nie uzasadnia to jednak zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa w myśl art. 386 k.p.c., ponieważ ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że strona pozwana nie naruszyła przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia pracowników, zostało dokonane bez należytego wyjaśnienia sprawy, z uchybieniem przepisom art. 236, 218 i 232 k.p.c., co nie pozwala - stosownie do art. 384 k.p.c. - na zmianę wyroku.Sąd Wojewódzki oparł się w tym względzie jedynie na twierdzeniu strony pozwanej i świadectwie zdrowia P. z dnia 17.VIII.1960 r., które P. miał przedstawić stronie pozwanej przy przyjęciu go do pracy na dowód zdolności do pracy. Takie świadectwa mogą być wydawane na podstawie jednorazowego badania lekarskiego, które może nie ujawnić choroby psychicznej. Okoliczności wypadku i stwierdzona później poważna choroba psychiczna P., która doprowadziła go do samobójstwa (co zeznał powód), mogły nasuwać przypuszczenie, że P. już przed wypadkiem w czasie pracy w pozwanych Zakładach mógł swym zachowaniem się zdradzać objawy choroby. Powód zeznał, że nie spotykał przed wypadkiem P., nie mógł więc sam tego zaobserwować, ale mogli to dostrzec pracownicy strony pozwanej, którzy spotykali się z nim w pracy, i dlatego obowiązkiem Sądu Wojewódzkiego było przeprowadzić z urzędu dowód z przesłuchania takich pracowników strony pozwanej jako świadków (art. 236 k.p.c.). Nie można wyłączyć, że przeprowadzenie takiego dowodu mogłoby wykazać naruszenie przez pozwane Zakłady przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia pracowników i dostarczyć przesłanki do zasądzenia powództwa w ramach art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r.Z tych przyczyn zaskarżony wyrok należało uchylić w myśl art. 384 k.p.c.