II URN 105/81

Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca w dniu 20 grudnia 1978 r. złożył w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Grudziądzu wniosek o przyznanie mu renty inwalidzkiej. Powołał się przy tym na zatrudnienie w charakterze radcy prawnego od 1 czerwca 1964 r. w Zakładach Maszyn Biurowych "Eldom" w wymiarze czasu odpowiadającym 1/2 etatu oraz w pełnym wymiarze godzin w Wojewódzkiej Spółdzielni Mieszkaniowej w Toruniu od dnia 1 czerwca 1969 r. i w takim samym wymiarze w Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu od dnia 1 lutego 1975 r.Organ rentowy decyzją z dnia 9 października 1979 r. przyznał wnioskodawcy rentę inwalidzką II grupy. Do podstawy wymiaru renty ZUS wliczył wnioskodawcy przeciętny zarobek z 24 miesięcy zatrudnienia w pierwszych dwóch wyżej wymienionych zakładach pracy, nie uwzględnił natomiast zarobków uzyskanych przez wnioskodawcę w Uniwersytecie Toruńskim z uwagi na przekroczenie przez niego maksymalnej granicy zatrudnienia wynoszącej 1 1/2 etatu.Odwołanie od powyższej decyzji złożył wnioskodawca do Rady Nadzorczej.Rada Nadzorcza Oddziału ZUS w Grudziądzu utrzymała w mocy zaskarżoną decyzję, a w uzasadnieniu swego stanowiska powołała się na § 9 załącznika Nr 1 do zarządzenia Nr 62 Prezesa Rady Ministrów z dnia 3 lipca 1962 r. w sprawie ogólnych zasad organizacji obsługi prawnej przedsiębiorstw państwowych, zjednoczeń oraz banków państwowych (M. P. 1962 r. Nr 57 poz. 270).Na skutek odwołania wnioskodawcy od powyższej decyzji Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu wyrokiem z dnia 21 stycznia 1980 r. zmienił zaskarżone orzeczenie Rady Nadzorczej i zaliczył do podstawy wymiaru renty inwalidzkiej dodatkowo wynagrodzenia otrzymywane przez wnioskodawcę z Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd powołał się na obowiązek ZUS przyjmowania do podstawy wymiaru renty pracownika zatrudnionego jednocześnie w kilku zakładach pracy - zarobków uzyskiwanych ze wszystkich zatrudnień (§ 9 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty zasiłków z ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa oraz składek na ubezpieczenia społeczne - Dz. U. z 1968 r. Nr 35, poz. 246 z późn. zm.).Powyższy wyrok zaskarżył Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych rewizją nadzwyczajną. Skarżący zarzucił temu wyrokowi rażące naruszenie art. 55 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1974 r. Nr 39, poz. 231), § 9 załącznika Nr 1 do zarządzenia Nr 62 Prezesa Rady Ministrów z dnia 3 lipca 1963 r. w sprawie ogólnych zasad organizacji obsługi prawnej przedsiębiorstw państwowych, zjednoczeń oraz banków państwowych (M. P. 1963 r. Nr 57 poz. 270) w związku z uchwałą Nr 533 Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 1961 r. oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i na podstawie art. 275-277 k.p. w związku z art. 83 ospius oraz art. 419 § 2 i art. 422 § 1 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawcy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl § 9 załącznika Nr 1 do powołanego wyżej zarządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 3 lipca 1962 r. w sprawie ogólnych zasad organizacji obsługi prawnej przedsiębiorstw państwowych, zjednoczeń oraz banków państwowych (wydanego w wykonaniu uchwały Nr 533 Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 1961 r. w sprawie obsługi prawnej przedsiębiorstw państwowych, zjednoczeń oraz banków państwowych - M. P. 1961 r. Nr 96 poz. 406) - radca prawny może wykonywać jednocześnie zatrudnienie w więcej niż jednym zakładzie pracy, najwyżej jednak w 4 przedsiębiorstwach lub zjednoczeniach, pod warunkiem, że łączne zatrudnienie go w tym charakterze nie przekracza półtora etatu. O zatrudnieniu takim radca prawny obowiązany jest zawiadomić właściwą okręgową komisję arbitrażową. Wnioskodawca był wprawdzie zatrudniony w trzech jednostkach organizacyjnych, ale o takim wymiarze czasu pracy, który odpowiadał wysokości 2 1/2 etatu. Tak więc zatrudnienie wnioskodawcy pozostawało w sprzeczności z przepisami zarządzenia Nr 62 Prezesa Rady Ministrów. Sprzeczność ta jednak nie daje podstawy do wyrażenia przez Sąd Najwyższy zapatrywania, że umowa o pracę zawarta przez wnioskodawcę z Uniwersytetem im. Mikołaja Kopernika w Toruniu jest nieważna. Zawarcie przez radcę prawnego z innym zakładem pracy umowy o pracę z naruszeniem § 9 wymienionego wyżej zarządzenia nie czyni powstałego stosunku prawnego nieważnym. Jest to stosunek pracy, z którego wynikają wszystkie związane z nim konsekwencje. Jednakże takie postępowanie pracownika - radcy prawnego, który z racji pełnionej funkcji obowiązany jest nie tylko sam przestrzegać obowiązujących przepisów prawa, ale strzec także by inni pracownicy w zatrudniającym go przedsiębiorstwie nie naruszali prawa, nie zasługuje na aprobatę z punktu widzenia poglądów społeczeństwa.W takim stanie faktycznym obowiązkiem Sądu rozpatrującego sprawę jest - przy zastosowaniu zasad współżycia społecznego - synchronizować przepisy prawa z nakazami moralności w taki sposób, żeby uelastycznienie prawa zapobiegało stanom, do których odnosi się znana paremia: summum ius summa iniuria. Nie można bowiem akceptować takiego stanu faktycznego, że radca prawny nie przestrzegający obowiązujących przepisów znalazłby się w korzystniejszej sytuacji niż radca przepisy te honorujący. Innymi słowy wnioskodawca może wskazać do podstawy wymiaru renty inwalidzkiej zatrudnienie w wymiarze nie przekraczającym 1 1/2 etatu.Uchylając zaskarżony wyrok Sąd Najwyższy zmierzał do umożliwienia wnioskodawcy wykazania tych zatrudnień - spośród wyżej wymienionych - do podstawy wymiaru renty inwalidzkiej, które w ramach 1 1/2 etatu są dla niego najkorzystniejsze.Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadzwyczajną, mimo wniesienia jej po terminie przewidzianym w art. 421 § 2 k.p.c., ponieważ obciążenie środków społecznych przyznaniem świadczenia na rzecz osoby do niego nieuprawnionej stanowi naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.